شفافیت پارلمانی، اولویت مجلس دهم
علی کریمیمله. مدیر مطالعات سیاست داخلی مرکز بررسیهای استراتژیک
در جوامعی که سیاست بر بنیانهای نهادینه و قاعدهمندی استوار نشده باشد، پیجویی روندی منظم و روشمند برای شکلدهی منافع و تعقیب آن امری بهغایت دشوار است. مسائل سیاسی در این جوامع از پی هم میآیند و ذهن جامعه را درگیر میکنند، بدون آنکه ساختمان تجربه سیاسی بر خشتهای تجربه پیشینیان اتکایی داشته باشد. قصه سیاستورزی در حوزه رقابتهای پارلمانی ایران نیز تابعی تمامنما از این گزاره است. انتخابات اسفند 94 با شالودههای شکلیافته از ائتلاف نانوشته، اما کارساز بین اصولگرایان معتدل و اصلاحطلبان، با نتیجهای قیاسناپذیر با ادوار گذشته مجلس شورای اسلامی، رقم خورد و بین موازنه قوای نسبی دو جریان اصلی سیاسی کشور، تعداد پرشمار منتخبان مستقل نشاندهنده سیمایی تازه از پارلمان ایران شد. در تداوم تکاپوی بیقاعده، ولی مستمر سیاسی، از هشتم اسفند رقابتها بر سر تعیین رئیس مجلس دهم به موضوعی حساس بدل و مباحث پردامنهای را در محافل سیاسی و افکار عمومی موجب شد. تلاش و رقابت برای کسب کرسی ریاست قوه مقننه حق طبیعی نیروهای سیاسی است، اما سخن بر سر تأثیر شفافیت پارلمانی و نبود آن بر عاقبت این رقابت است. فراتر از این، مجلس دهم در معرض یک آزمون بزرگ و تاریخی در موضوع شفافیت سیاسی پارلمانی واقع شده است و میتواند به نهادینهکردن بنیانهای شفافیت سیاسی هم در پارلمان و هم تسری آن به سایر نهادها کمک کند. عملیشدن این امر، بستری است برای ارتقای کیفیت حکمرانی که از ضرورتها و لوازم آن شفافیت و فسادستیزی است. قبل از ادامه بحث لازم است به این بحث مقدماتی اشاره شود که شفافیت به معنی گشودگی اطلاعاتی و تمهید و تسهیل ارائه عمومی اطلاعات به مردم، با فساد رابطه معکوس دارد و تجربه زیسته و موفق جوامع، گویای آن است که مبارزه موفق با فساد در گرو افزایش شفافیت است و شفافیت پارلمانی عبارت است از دانش و آگاهی عمومی درباره فرایندهای پارلمان و اعتماد به اهداف و مقاصد آن که منجر به تصویب قوانین یا سیاستهای عمومی میشود. شفافیت به اندازهای مهم است که امروزه شاخص دسترسیپذیری اطلاعات برای شهروندان به ابزاری انکارناپذیر برای حکومت و پارلمان کارآمد تبدیل شده است. شفافنبودن باعث تقلیل و فرسایش سرمایه اجتماعی و اعتمادزدایی میشود؛ بنابراین به نفع جامعه، مجلس و منتخبان است که همواره بر وفق موازین شفافیت رفتار کنند. وقتی از شفافیت سخن گفته میشود، باید فهممان از دادههای در اختیار دولت یا تولیدشده به وسیله آن را تغییر دهیم. دادههای حکومتی، سرمایه و کالایی عمومی است و در نتیجه به عموم ملت تعلق دارد و در چارچوب ضوابط باید در دسترس عموم قرار گیرد. پارلمان نیز متعلق به مردم و برآمده از آرای آنان است و این حق رأیدهندگان است که از نحوه رفتار موکلین خود در جایگاه نمایندگی آگاهی داشته باشند. شفافیت پارلمانی نیز ناظر بر این پرسشهای اصلی است که نمایندگان چه کسانی هستند؟ در مجلس (کمیسیونها، صحن علنی، مسافرتها و ...) چه کاری انجام میدهند و بر سر موضوعات سیاستی چگونه رأی میدهند؟ شفافیت پارلمانی شاخصها و مصادیق متعددی دارد که عبارتاند از شفافیت درباره وعدهها، منابع مالی و هزینههای انتخاباتی، مشاغل پیشین موکلان، فهرست و جزئیات مسافرتهای داخلی و خارجی نمایندگان، حقوق و مزایای آنان در مجلس، توصیهنامهها و پیگیریها از جایگاه نمایندگی، دریافت هدایای نقدی و غیرنقدی، طرحهای ارائهشده به مجلس، آرای منتخبان به طرحها و لوایح در جلسات علنی و نیز کمیسیونها. شفافیت پارلمانی همچنین ناظر به تولید و دسترسی به دادههای پارلمانی درباره نقشها و کارویژههای پارلمان و اطلاعات تولیدشده در دوره فرایند قانونگذاری، شامل معرفی فرایند قانونگذاری، چگونگی رأیدادن، دستور کارهای پارلمانی و برنامه زمانبندی آن، رکورد روندها و برنامههای کلی مجلس و کمیتهها، شیوه مدیریت و اداره پارلمان، کادر اداری و بودجه تفصیلی مجلس، زمینههای فعالیتها و امور اعضای پارلمان، چرخه تصمیمگیری در پارلمان، دسترسی مردم حوزههای انتخابیه به اطلاعات مد نظر درباره منتخبان خود، شفافیت در کمیتهها و در دسترس قراردادن برنامههای کمیتهها برای عموم مردم، انتشار خلاصه مذاکرات و آرای منتخبان، ثبت و ضبط سخنرانیهای عمومی و موضوعات سیاستی، انتشار دعوتها به مراسم عمومی برای حضور و ارائه نظرات، دعوت از متخصصان به کمیتهها و موارد دیگر است تا شهروندان دانش و قضاوت آگاهانهای درباره پارلمان و نمایندگان خود پیدا کنند و از این رهگذر پاسخگویی و مسئولیتپذیری مجلس تحقق یابد. با وجود معیارها و شاخصهای شفافیت پارلمانی و تجربه زیسته و موفق سایر جوامع، شواهد حاکی است که مجلس شورای اسلامی در کاربست آن کارنامهای غیرشفاف و سرشار از ابهام را نشان میدهد. مقایسه چند نمونه از مصادیق شفافیت پارلمانی در دنیا با مجلس شورای اسلامی ژرفای فاصله را مینمایاند. بررسی اجمالی سازوکارهای شفافیت پارلمانی جهان نشان میدهد شهروندان بهسهولت میتوانند به اطلاعات بسیاری درباره نمایندگان خود دست یابند که شوربختانه در کشور ما بر این موضوعات بسیار ساده مُهر محرمانه نهاده میشود تا محرومیت اطلاعاتی عامه مردم سندیت پیدا کند. مواردی از قبیل هزینههای انتخاباتی و داراییهای نمایندگان نیز که در سایر کشورها به طور شفاف در دسترس عموم است، در ایران در دسترس مردم نیست. طبق آمار، حدود 72 درصد کشورهای جهان برای شفافسازی هزینههای انتخاباتی نامزدها قانون وضع کردهاند و از بین 87 کشور بررسیشده 51 کشور اعلام عمومی داراییهای مسئولان را الزامی کرده و از بین اینها در 33 کشور، ازجمله اوگاندا، افغانستان و پاکستان بستگان درجهیک نمایندگان نیز باید داراییهای خود را اعلام کنند. درباره ثبت هدایا در بسیاری از کشورهای جهان، مسئولان عالی کشورها موظفند همه هدایای دریافتی را اعلام کنند. مانند نمایندگان پارلمان اروپا که موظف هستند همه هدیهها را با ذکر جزئیاتی مانند: قیمت تقریبی، نام هدیهدهنده، عکس هدیه و... را رسما ثبت کنند. یکی از بارزترین شاخصهای شفافیت پارلمانی نیز شفافیت آرا و فعالیتهای نمایندگان است. پارلمان بسیاری از کشورها ازجمله کنیا، تونس، کلمبیا و عراق دراینباره نیز رأی هر نماینده به لایحه، طرح یا رأی اعتماد به وزیران را به صورت آنلاین و عمومی ارائه میکنند. درباره پخش مشروح مذاکرات مجلس، کشورهای مختلف متن کامل و رسمی صحن مجلسها را پس از چند روز منتشر میکنند، ولی در ایران فقط مشروح مذاکرات صحن علنی مجلس شورای اسلامی از رادیو به صورت زنده پخش میشود. فیلم جلسات همه کمیسیونها و آرشیو جلسات پارلمان اروپا به حدود 20 زبان پخش میشود. میزان هزینهها و منابع مالی انتخاباتی احزاب و جریانات سیاسی در انگلستان شفافسازی میشود. با وجود فقدان قانونی در آمریکا برای الزام اعضای کنگره برای شفافسازی آرای خود، اما از سال 2009 میلادی تعدادی از آنان به صورت داوطلبانه در فضای مجازی آرای خود به طرحها و لوایح را اعلام عمومی کردند. این امر امروزه به رویهای عادی بین نمایندگان کنگره تبدیل شده بهطوریکه اگر نمایندهای درحالحاضر آرای خود را شفافسازی نکند، از سوی مردم و رسانهها به چالش کشیده خواهد شد. درحالیکه مشروح مذاکرات در ایران به صورت چاپی در روزنامه رسمی و بهصورت نسخه الکترونیک با تأخیر زمانی چندساله از سوی روزنامه رسمی و سایت کتابخانه مجلس منتشر میشود، انتشار مشروح مذاکرات الکترونیک و روزآمد مجلس، رویه بسیار مرسومی در دنیاست به گونهای که در پارلمان اروپا جلسات علنی امری بهطور زنده پخش میشود. پارلمان انگلیس امکان پخش زنده تلویزیونی نشستهای پارلمان را به شکلی گسترده فراهم کرده و جلسات مجالس عوام و لردها و همچنین نشستهای کمیسیونهای تخصصی از طریق دو شبکه بهصورت زنده و ضبطشده پخش میشود. در آمریکا علاوه بر فضای مجازی، شبکه تلویزیونی سیاسپن پخش زنده تلویزیونی جلسات کنگره، نشستهای مختلف کمیتههای تخصصی کنگره و دیگر رخدادهای نهاد قانونگذاری آمریکا را برعهده دارد. همچنین جلسات مجلس هندوستان، در فرانسه، مالزی و کنیا به طور مستقیم پخش میشود. حال با توجه به فاصله عمیق شفافیت پارلمانی بین ایران و سایر جوامع، از مجلس دهم انتظار میرود با برداشتن گامهای کوچک اما پیوسته حرکت به سوی شفافیت فراگیر بهمثابه اقدامی ضدفساد را آغاز کند. ماده 124 آییننامه داخلی مجلس، رأی علنی را منوط به درخواست 10 نفر از نمایندگان میکند که به جای استفاده از دستگاه الکترونیک یا قیام و قعود، خواستار رأیگیری علنی میشوند. این درخواست بدون بحث به رأی گذاشته میشود و در صورت تصویب، رأیگیری علنی خواهد شد. اسامی موافقان، مخالفان و ممتنعان نیز بدون قرائت در مجلس در شرح مذاکرات درج میشود. ماده 126 آییننامه نیز اخذ رأی مخفی با ورقه را در موارد زیر الزامی کرده است: 1. انتخاب اعضای هیأترئیسه، حقوقدانان شورای نگهبان، نمایندگان مجلس در نهادها و هیأتها، مجامع و شوراها و سایر انتخابات راجع به اشخاص. 2. انتخابات داخلی شعب و کمیسیونها. 3. رأی اعتماد و عدم اعتماد به وزیران و هیأت وزیران و رأی عدم کفایت به رئیسجمهور. 4. رأی نسبت به اعتبارنامه نمایندگانی که مورد اعتراض واقع شدهاند. یک گام کوچک برای شفافسازی، تغییر آییننامه داخلی مجلس برای آشکارسازی آرای نمایندگان است. این اقدام نتایج بسیار مثبتی خواهد داشت: - امکان فرصتطلبیهای سیاسی از نمایندگان سلب خواهد شد. قولها، رعایت اصول عمل سیاسی و ثبات حزبی یک نماینده براساس الگوی رأیدهی او آشکار خواهد شد. الگوی فعلی رأیدهی مخفی به نمایندگان اجازه میدهد با رأی یک پایگاه سیاسی و اجتماعی وارد مجلس شوند و در رأیدهی نیز پایبندی به آن پایگاه نداشته باشند. - نمایندگان باید در برابر رأیدهی خود مسئول و پاسخگو باشند. مردم نیز باید توانایی ارزیابی نمایندگان براساس الگوی رأیدهی آنها را داشته باشند. رأیدهی آشکار مشخص میکند چه کسانی به لوایح مخل منافع ملی و برخلاف مصالح مردم رأی میدهند. داوری مردم برای تجدید رأی به افراد و گروهها میتواند براساس ارزیابی الگوی رأیدهی نمایندگان صورت گیرد. مردم حق دارند بدانند در صورت به رأی گذاشتهشدن لوایح و طرحهای حساس، چه کسانی پای منافع مردم و خیر جمعی میایستند و چه کسانی با قواعد دیگری وظیفه نمایندگی را انجام میدهند. بنابراین رأیدهی آشکار، زمینهای برای اصلاحی بهظاهر کوچک ولی بسیار مؤثر است. بالاخص نفی رأیدهی مخفی در برخی از حساسترین موضوعات که ماده 126 آییننامه داخلی مجلس بیان کرده، گام مهمی به سوی شفافیت است. رأی شفاف تردید را به یقین، بیاعتمادی را به اعتماد و سرمایهسوزی را به سرمایهآفرینی مبدل میکند و پنهانکاری سیاسی را که آفت جان جامعه ایرانی شده است، به قربانگاه شفافیت خواهد برد و دایره فراخ فرصتطلبی سیاسی را بهشدت تنگ خواهد کرد، جسارت نمایندگان را افزون خواهد کرد و راه را برای اتخاذ تصمیمهای جسورانهتر در طرحها و لوایح باز خواهد کرد. بنابراین از همگان بهویژه از چهرههای نامدار و متنفذ مجلس دهم انتظار میرود پیشگام شفافیت پارلمانی شوند و از ایده رأیدهی علنی پشتیبانی کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.