یادداشتهایی درباره هنر معاصر
زنگهای ضدزنگ
علیرضا امیرحاجبی
آنچه هنر معاصر را از هنر کلاسیک و سنتی متمایز میکند، تنها دیدگاه و تعاریف زیباشناختی نیست. در هنر معاصر رویدادها، زمان و تفکر به اشکال فوقالعاده متنوعی به هنر الصاق میشود. انسان در مواجهه با هنر معاصر تنها یک بیننده نیست. بلکه خود نیز میتواند سهمی هرچند کوچک در این حوزه داشته باشد. حتی مدرنیستهای دهههای 40 و 50 میلادی نیز اینچنین آزادی و هویتیابیای را نمیتوانستند تجسم کنند؛ هویتیابی یا بهتر بگوییم «باز- هویتیابی» انسان در قالب هنر معاصر.
معاصریت توانست به مخاطب اعلام کند که میتواند نقشی سازنده و گاه مخرب در هنر داشته باشد. از سوی دیگر همین معاصریت بود که توانست هنرمند را قانع کند تا با ساخت فضایی انتزاعی و فرضی که به آن «جعبه سفید» میگوییم انسان امروز را از قیدوبند بسیاری از بایدهاونبایدهای هنر سنتی رها کند. اما این «جعبه سفید» یا «مکعب خنثی» (Blank) دقیقا چیست؟ جعبه سفید به ما و هر هنرمند دیگری اجازه میدهد تا هر رویداد یا هر اثر غیرهنری را بر مبنای یک ایده مشخص یا حتی نامشخص در فضایی قرار دهیم که وابسته و مربوط به هنر است. یک صفحه روزنامه را در نظر بگیرید. اگر این صفحه در خانه یا دفتر روی میزی قرار گیرد، ارزشهای مشخصی دارد. اول ارزش فیزیکی وزن، نوع کاغذ، نوع چاپ، ابعاد، تعداد کلمات و مختصات گرافیکی. ارزش دیگر این صفحه روزنامه اطلاعات و دادههایی است که در آن درج شده. شما براساس این دادهها میتوانید به نتایج مشخصی دست پیدا کنید. شما میتوانید با دیدن همان یک صفحه با عقاید و پوزیسیون سیاسی نویسنده آشنا شوید و به این نتیجه برسید که این نویسنده به چپ یا راست گرایش دارد. هرچند این نتایج مختصر باشند اما درنهایت ارزش انفورماتیو دارند. پس تا به اینجا مشخص شد که یک صفحه روزنامه میتواند دلالتهای مختلفی داشته باشد. حال تجسم کنید همین صفحه روزنامه را بدون کمترین دخلوتصرفی داخل یک قاب گذاشته و بر دیوار یک گالری بیاویزیم. از این بهبعد ارزشهای فیزیکی و انفورماتیک به حاشیه میروند یا بهتر بگوییم بهطور موقت ساکت میشوند. حال ارزش دیگری به میان آمده؛ ارزش الحاقی یا دلالت ضمنی. این ارزش توسط دو عنصر به صفحه روزنامه میچسبد یا الصاق میشود: اول مکان که همان گالری است و دوم هنرمندی که این صفحه روزنامه را در قاب قرار داده و آن را بهعنوان یک اثر هنری معرفی کرده است. این صفحه روزنامه بعد از معرفی و نمایش در یک گالری، دیگر یک صفحه روزنامه نیست. اما باید جمله را اصلاح کنیم: هم روزنامه است و هم یک اثر هنری. چرا؟ چون هم واجد ویژگیهای یک روزنامه است و هم به دلایلی هنرمند آن را انتخاب کرده و یک گالری آن را به نمایش گذاشته است. انتخاب و اراده جهت بهنمایشگذاشتن یک چیز غیرهنری همان فضایی است که به آن «جعبه سفید» هنر معاصر میگوییم. ایده جعبه سفید شاید برای اولینبار توسط مارسل دوشان ملعون با نمایش کاسه توالت (چشمه) معرفی شد اما بهطور مشخص و مدون این ایده در مقدمه مجله هنر و زبان توسط هنرمندان مفهومی منتشر شد. بسیاری از هنرمندان قبل از انتشار این بیانیه دست به اقدام زده بودند و این ایده تا به امروز با قوت تمام مورد استفاده قرار میگیرد. انتخاب یک هنرمند خود یک اقدام هنری و خلاقانه است و لزومی ندارد تا هنرمند دست به خلق چیزی بزند که تابهحال وجود نداشته. وی میتواند با انتخاب و چینشی خاص در مکان و زمانی خاص به بیان موضوع یا مفهومی بپردازد. اشیا در هنر معاصر روی تیغ قرار دارند؛ هم میتوانند هویتهای ذاتی خود را داشته باشند و هم میتوانند بهعنوان یک چیز هنری که توسط هنرمند انتخاب شده به مخاطب معرفی شوند. درنهایت میتوان گفت که معاصریت شکل و تعریف جدید از اشیا و زیبایی را در جعبه سفید به انسان ارائه کرده است. تمام این تعاریف را ارائه دادم تا به رویدادی اشاره کنم که چندروز پیش در موزه هنرهای مدرن سانفرانسیسکو موجب خنده و سرگرمی مخاطب شده بود. نوجوانی به نام تیجِی که در سرکارگذاشتن مردم مهارت دارد، در دو مرحله با قراردادن کلاه و عینک خود در یکی از سالنهای موزه، واکنش مخاطبان را با یک دوربین مخفی ضبط و در حساب توییتری خود گذاشت. مخاطبان به عینک و کلاه دقت میکردند و عکس میگرفتند و آن دو شیء را آثاری هنری قلمداد میکردند. آیا این دو چیز آثاری هنری بودند؟ در نگاه اول به رویداد پاسخ منفی است اما ایده همین نوجوان خود یک ایده خلاقانه و هنرمندانه است. موزه نیز به شکلگیری این ایده کمک کرده. آثار هنری دیگر در سالنهای این گالری نیز فضای مکعب سفید را به وجود آوردهاند هرچند با بررسی صفحه تی جی متوجه میشویم که وی هیچگونه ارتباطی با هنر معاصر ندارد اما معاصریت بدون سروصدا به او کمک کرده تا یکی از شاخصههای هنر معاصر توسط او به نمایش گذاشته شود. بدون آنکه این نوجوان احساس هنرمندبودن/ شدن داشته باشد. این جوهر هنر معاصر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.