بررسی تاریخی آماری از حقوق ضایعشده عابران پیاده
همهچیز برای ماشینسوارها
مجتبی طالقانی
در آمریکای شمالی و بسیاری کشورهای دیگر به کسانی که از محل عابر پیاده برای عبور از خیابان استفاده نکنند، اصطلاحا «جی واکر» میگویند و این کار خلاف قانون و رفتاری نادرست تلقی میشود و جریمه در پی دارد. بد نیست اشارهای به سابقه این موضوع داشته باشیم و دریابیم که چگونه بخش اعظم معابر به اتومبیلها اختصاص یافت و عبور پیادهها تبدیل به رفتار نادرست و خلاف قانون شد. تا پیش از اختراع و تولید اتومبیل، خیابانها محل عبور و استفاده مشترک عابران و وسایل نقلیه سواری و باری بود. سواره و پیاده از وسط یا کنارههای معابر عبور میکردند و با توجه به سرعت وسایل نقلیه آنزمان بهندرت مشکلی پیش میآمد. با تولید و فراوانشدن وسایل نقلیه ماشینی و عبور مداوم آنها از معابر، تصادفات وسایل نقلیه موتوری و عابران پیاده زیاد شد و تعداد مجروحان و کشتهشدگان روبهفزونی گذاشت و به مشکلی اجتماعی تبدیل شد.در مقابل این وضعیت دو جریان مخالف، رودرروی هم قرار گرفتند. از یک طرف ساکنان شهرها که با اقدامات و تشکلهای خود خواستار محدودکردن تعداد و کاهش تصادفات اتومبیلها بودند و از طرف دیگر شرکتهای تولید اتومبیل و بهویژه شرکت جنرالموتورز که برنامههای وسیعی برای تولیدات بیشتر در آینده داشتند. شرکتها با توجه به قدرت مالی و نفوذ خود دست به اقدامات زیادی زده و با چاپ انواع پوستر و تولید برنامههای رادیویی و گزارشکردن روزمره تصادفات و تبلیغات فراوان درباره آن، خواستار محدودکردن محل عبور پیادهها و اختصاص سطح اصلی معابر به اتومبیلها شدند.این کارزار اجتماعی درنهایت به نفع تولیدکنندگان اتومبیل تمام شد. خطرات جانی روبهافزایش بود و اقبال عمومی به داشتن وسیله نقلیه شخصی موفقیت شرکتها را آسان کرد و عبور عابران پیاده به کنارههای خیابان که حالا نام پیادهرو به خود گرفته بود، محدود شد. کار به آنجا رسید که ورود به خیابان جز در جاهای تعیینشده برای عابران ممنوع شد و تخطی از آن اقدامی خلاف قانون و نابهنجار تلقی شد. اکنون در بسیاری از کشورها عبور از خیابان در غیر محل خطکشیشده و بدون رعایت سبزشدن چراغ عابر امری خلاف قانون است و متخلفان جریمه مالی میشوند. در لسآنجلس هرساله دهها هزار دلار جریمه به خاطر عبور نابهنگام پیادهها از خیابان اخذ میشود.از نظر اجتماعی و تلقی عمومی نیز این رفتار حالا دیگر امری درست، اخلاقی، پذیرفتهشده و عادی است و معدودی از مردم میدانند که این شرایط در حقیقت حاصل جریان وسیعی یا به اصطلاح «کمپینی» است که تولیدکنندگان اتومبیل به راه انداختند. به گفته پیتر نورتون، تاریخدان و مدرس تاریخ، در کتاب «رقبا در خیابان: شروع عصر ماشین در شهرهای آمریکا» در ابتدای حضور اتومبیل در خیابانها این وظیفه رانندگان بود که حافظ جان پیادهها باشند، نه عابران». اینهمه برای آن آمد که فراموش نکنیم عادی و درست تلقیشدن بسیاری از امور نسبی، موکول به زمان و شرایط و تغییرپذیر است. با این مقدمه نسبتا طولانی، برمیگردیم به مسائل شهری خودمان. گفته شد که عبور نابجا از عرض خیابان در شهرهای ما فعلا محدودیت جدی ندارد. سخن از این نیست که لزوم نظم در رفتار عابران را نفی یا عبور از هر جای خیابان را تشویق کنیم. اکنون تسلط ماشینها بر خیابانها به جایی رسیده است که طرح این نکته که خیابان جزئی از فضای عمومی است و عابران پیاده در آن حقوقی دارند، شاید غریب و بیهوده به نظر برسد؛ بهعلاوه خطرات جانی ورود بیموقع به خیابانها آنقدر زیاد است که نمیتوان آن را ذکر کرد. گذر از غیر محل عبور پیاده از این سوی هر معبر به دیگر سو نیز گرچه هنوز معمول است؛ ولی بدونخطر نیست و بهتر آن است که پیادهها از محلهای تعیینشده و پس از سبزشدن چراغ عابر از عرض خیابان عبور کنند. اما نکته اصلی این است که گویا روانسازی حرکت وسایل نقلیه موتوری در معابر، مقدم بر امنیت عابر پیاده و رفاه و آسایش اوست. نادیدهگرفتهشدن حقوق عابران پیاده و تقدمقائلشدن برای وسایل نقلیه در شهرهای ما موارد فراوان دارد و موضوع اصلی این مقاله هم یادآوری آنها و توصیه به رعایت حقوق عابران است. به نمونههایی از آن اشاره خواهم داشت. در معابر زیادی شاهد بودهایم که از عرض پیادهروها کاستهاند تا بتوانند سهم عبور سواره را بیشتر کنند یا از پیادهروها استفاده کردهاند تا گردشبهراست ماشینها آسانتر شود؛ پیادهروهایی که خود وسعت و پهنای کافی برای عبور ندارند. اغلب این پیادهروها زمانی که جمعیت شهر نصف و حتی یکسوم مقدار کنونی بوده، ساخته شدهاند و شاید وسعت و عرض آن زمان آنها کافی بوده است؛ ولی حالا دیگر ظرفیت عابران موجود را ندارند. به جای آنکه بر عرض آنها افزوده شود و جای کافی برای قدمزدن و رفتوآمد و همچنین ایجاد باغچه و گلوگیاه فراهم شود، همین عرض موجود را هم کاهش میدهند. پیادهروها معمولا محل کسب دستفروشها نیز هست و کمتر خیابان اصلیای را سراغ داریم که این خردهفروشان بساط خود را در آنجا پهن نکرده باشند. آنها هم به نوبه خود معبر را مسدود کرده و حق عابران را ضایع کردهاند. نگارنده مخالف فعالیت این قشر زحمتکش نیست و برعکس دستفروشها را مایه سرزندگی خیابانها میداند. اگر پیادهروها عرض کافی داشته باشند و محل و فعالیت دستفروشها نیز تابع نظمی باشد، وجود آنها مشکلی ایجاد نمیکند. پیش از تصرف خیابانها از سوی اتومبیلها و هنگامی که معابر واقعا و عملا فضای عمومی بودند، فروش اجناس هم در مغازهها و هم در معابر صورت میگرفت و مسئله خاصی هم نبود. از حق نگذریم که در سالهای اخیر اقدامات خوبی انجام شده و ناهنجاریهای بسیاری از پیادهروهای خیابانهای اصلی شهر تا حدود زیادی برطرف شده است و پیادهراههایی خالی از اتومبیل برای عابران ساختهاند. این اقدامات مفیدند و باید ادامه یابند و البته محدود به کفسازی نیز نشوند. هماهنگ با رشد جمعیت و افزایش فعالیتهای تجاری در جداره معابر باید برای عرض آنها هم، فکری کرد و بر عرض پیادهروها افزود. معمولا بخشی از سطوح کناری سوارهروها به پارک ماشین اختصاص داده شده است آیا منصفانه نیست که لااقل معادل نیمی از این مساحت به تعریض پیادهروها تخصیص داده شود؟ برای دستفروشان نیز میتوان در همین پیادهروها یا فضاهای دیگر سطوح خوبی را پیشبینی کرد تا مزاحم عابران نباشند و به کسبوکار خود نیز برسند. این نوع اقدامات معمولا پرخرج نیستند و انجام آنها هم به زمان طولانی نیاز ندارد و در عوض موجب آسایش عابران و رونق خیابان میشوند. دومین مورد به پلهای هوایی عابران پیاده مربوط است. این پلهای آهنی زمخت را تقریبا در همه معابر اصلی میتوان دید. فلسفه وجود آنها بهطور ساده این است که عابران پیاده مزاحم سرعت و رانندگی بهاصطلاح روانسوارهها در خیابانها نشوند و مسیر جداگانه داشته باشند. اینکه به فکر سلامتی پیادهها بودهاند خوب و درخور تحسین است اما واقعیت این است که تقدم به سوارهها داده شده است. معلوم نیست چرا اتومبیلها نباید بایستند تا عابران پیاده رد شوند. اینکه بسیار عملیتر و کمخرجتر میبود. پاسخ معلوم است برای تصمیمگیرندگان اولویت اول حرکت مداوم و سریع اتومبیلها بوده است.راه نباید بسته شود اتومبیلها نباید بایستند. این درحالی است که معمولا این جداسازیها و این تقدمها کمک چندانی هم به ترافیک شهر نکرده است. کدام مسئول یا متخصص ترافیک میتواند ادعا کند که تهران مشکل ترافیک ندارد. این پلها واقعا چه کمکی کردهاند. همین است که هر جا مقدور باشد شاهد بیاعتنایی عابران به آنها هستیم. اغلب گفته میشود مردم رعایت نمیکنند یا عکسهایی منتشر میشود که شخصی را هنگام عبور از بین نردهها نشان میدهد. اما هیچکس نمیپرسد چرا مردم چنین میکنند؟ آسایش و عبور کمزحمت را سلب میکنند و انتظار دارند که همه هم تسلیم باشند. اولا این پلها همهجا نیستند و در فاصلههای نسبتا دور از یکدیگر قرار گرفتهاند. ثانیا با وجودی که خیلی از آنها به پلههای برقی مجهز شدهاند اما موارد خرابی و کارنکردن آنها هم زیاد است و ناچار باید پلههای زیادی را بالا رفت. پلههای زیادی که بالارفتن آز آنها لااقل برای بزرگسالان کاری طاقتفرساست.سومین مورد نردهها هستند. حالا وقت آن رسیده است که از این نمادهای مقابله مستقیم با پیادهها صحبت کنیم. این نمادهای زورگویی مسئولان و مأموران ترافیک. شخصا از برخی متخصصان ترافیک شنیدهام که «اگر واقعا میخواهید ترافیک روان باشد چاره کار نرده است تا مانع ورود مردم به خیابانها شود». این بیان نوعی بیاعتقادی به کار فرهنگی است که با تابلوها یا تبلیغات در اینجا و آنجا انجام میشود و پیادهها را به رعایت نحوه عبور از خیابان و استفاده از پلهای هوایی تشویق میکند. بیتوجهی پیادهها به این تبلیغات باعث نشده است که درصدد یافتن علت آن بیاعتنایی باشند بلکه توجیهی برای وادارکردن و تحمیل نظرات به عابران شده است. بیعملی در شناخت نتایج اقدامات و ارزیابینشدن اقدامات انجامشده در زمینه ترافیک بیماری بزرگ دستاندرکاران ترافیک است. تاکنون حتی یک مورد اعلام نشده که نتایج یک اقدام ترافیکی را اعلام کرده باشند. شک دارم که اصولا دست به ارزیابی اقدامات خود زده باشند. آیا اینهمه هزینه برای ساخت پلهای عابر و نردهکشیهای طولانی ارزش آن را ندارد که نتیجه وجود آنها را با بیطرفی علمی ارزیابی کنند. در نگاه یک استفادهکننده از این کارهای مثلا عمرانی بهبودی چشمگیری در ترافیک شهر دیده نمیشود. چهارمین مورد انباشتهشدن کوچههای کمعرض محلات مسکونی از ماشینهاست. کوچههای محلات مسکونی زمانی محل بازی بچهها و تشکیل تیمهای ورزشی محلی بودند. جایی که اولین همکاریهای اجتماعی و غیرخانوادگی را به کودکان آموزش میداد. این کوچهها همچنین جایی برای گپوگفت همسایهها و مخصوصا خانمهای خانهدار بود. حالا با تصرف این کوچهها زمین بازی بچهها از آنها گرفته شده است. هویت محلهها مخدوش و آشناییهای اجتماعی محدود شده است. زمین بازی کودکان یکی از نیازها و تأسیسات لازم شهری است. کوچهها و معابر محلات مسکونی زمین بازی و محل شکلگیری روابط اجتماعی همسایگی را بدون هزینه اضافی و در نزدیکترین فاصله به خانهها فراهم میکردند و احتیاجی به ایجاد فضای جداگانه نبود. فضایی که با بالارفتن بهای زمین تنها در محلههای معدودی امکان فراهمکردن آنها میسر است. این کوچهها همچنین نظارت اجتماعی سادهای را فراهم میکردند که هم از حیث امنیت کودکان و هم از جهت سلامت عمومی نقش مهمی به عهده داشتند. کوچهها پارکینگ نیستند، لااقل پارکینگ ماشینهای غیرساکنان نیستند اما اکنون تبدیل به محل استقرار مجانی وسایل نقلیهای شدهاند که توقف آنها گاه تمام روز را شامل میشود. آیا رواست که جای بازی بچهها را به محل پارک ماشینها تبدیل کنیم. آیا این کار ضایعکردن حقوق ساکنان نیست؟ جین جیکوبز، مصلح اجتماعی و نظریهپرداز شهری، معتقد بود روابط همسایگی و آشناییهای محلهای پایه و اساس تشکیل هویت محله و مزایای ناشی از آن همچون همکاری، تبادل فرهنگی، امنیت و... است.قصه بیاعتنایی به اهمیت پیادهها در شهر به همین چند مورد ختم نمیشود و هنوز جای مثالهای بیشتر هست ولی فرصت این مقاله بیش از این نیست. آنچه در انتها میتوان به آن اشاره کرد این است که اگر حدود صد سال پیش و در آغاز شکوفایی عصر اتومبیل شهروندان تسلط ماشین بر فضای شهرها را پذیرفتند، اینک پس از گذشت یک قرن و تجربه نتایج تلخ این سلطه، دوران توجه به محیط شهر و حفظ هویت طبیعی و شهروندی آن فرا رسیده و وقت آن است درباره شرایطی که محصول زمانی خاص بوده، تجدیدنظر کنیم. شهر با آسایش عابران پیاده، رفاه شهروندان و حضور اجتماعی در معابر آن برای زندگی، مناسب و دلچسب میشود نه با تراکم و عبور سریع ماشینها... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.