وندالیسمِ مصرفکننده گذشته
آرمان مسعودی . لیلا پاپلییزدی
در ماههای اخیر تصاویر مواد باستانشناختی و آثار باستانی دوبارهویرانشده سوریه و بهویژه پالمیرا در کنار بدنهای پارهپاره و اجسادِ پناهجویانِ غرقشده بارها نشر شده است. این ابژههای تکهتکهشده بهسرعت بازسازی شدهاند، در جهان نمایش داده شده و حتی پس از بازپسگیری پالمیرا در آنها کنسرت برگزار شده است. باستانشناسان در حالِ آزمون ِ تکنولوژیهای جدید بازسازیهای سهبعدیاند. گویی این تخریب قسمتی از سازوکارِ شغل برخی شده است. چرا بخشی از تبلیغاتِ ساختارهای سیاسی ضدداعش در دنیا چنین شدید به بازنمایی مواد فرهنگی باستانشناختی میپردازد؟ آیا چیزی در حال مصرفشدن است؟
در روزگار ما، سه مفهومی که در ظاهر ارتباطی با یکدیگر ندارند، به طرز عجیبی در هم تنیده شدهاند: ویرانه، پروپاگاندا و مصرف. این درهمتنیدگی به حدی است که میتوان گفتمان جدیدی را به آن نسبت داد: «ویرانههای گذشته بهمثابه کالای مصرفی». در سطوح مختلف و در لایههای گوناگون جامعه، گذشته در حال مصرف است. خالکوبیهای نقوش باستانی روی بدن و ساخت لوگو و سریال در سطحیترین لایه، تا ساخت موزههای مختلف و مصرف بهمثابه کالایی شأنزا و در بالاترین سطح، پروپاگاندایی بر پایه ویرانهها. در کنار این نوع مصرفِ روزمره گذشته، شکل وندالیستیای نیز وجود دارد. تخریب وندالیستی آثار گذشته را میتوان در راستای غریزه مصرف دانست، بهویژه در روزگاری که دنیایی از نشانهها ما را احاطه کرده است، نشانگانی که در شبکههای مختلف در کسری از ثانیه پخش میشود و به همان سرعت نیز فروکش میکند. منطقه خاورمیانه دقیقا در همین وضعیت قرار دارد. جنگ و جنایت، سنت در مقابل مدرنیته، مصرف و فراتر از آن شبکههای پیچیده نشانهای و اجتماعی، جهانی از تناقضات را به وجود آورده است که در این وضعیت، گذشته بهمثابه مومی منعطف در هر بستری، فرم خاص خود را به خود میگیرد. یک روز در قالب شرقشناسی استعمارگونه و یک روز در قالب بازیافت امپراتوریها یا در قالب ناسیونالیسم مخربِ مدرن. بر مبنای پژوهشِ بوردیار، جامعه مصرفی نخست همه چیز را به کالا بدل میکند و سپس به مصرف میرساند و در این بین افراد جامعه خود را درون وضعیتی فراواقعی و ناشی از بازی بیانتهای چیزها و نشانهها قرار میدهند. در یک جامعه مصرفی، گذشته ممکن است توسط ساختار قدرت و بهمثابه شکلی از پروپاگاندا یا بهمثابه ابژهای مسرتبخش یا تمایزساز در پشت شفافیت ویترینها مصرف شود. میدانیم که بسیاری از جنایتهای انسانی در دوره معاصر، ریشه در همین استفاده از گذشته بهمثابه کالایی تمایزساز دارد و این در حالی است که خاورمیانه در حال پراکسیس قسمی دیگر از مصرف گذشته در قالب وندالیسم است که توسط گروههای افراطی در سوریه و عراق در جریان است و در این میان سهم بازارهای سیاه و مافیا برای خرید آثار باستانی هم مشهود است. این مصرف، سویه دیگر قربانیشدن میراث فرهنگی است، آنجا که قربانی وندالیسم میشود. این امر به قول فروید نمود بخشی از غریزه انسانی است که خواهان نابودی و مرگ (غریزه پرخاشگری و تخریب) است. تخریب آثار، فیلمبرداری از این کار و نشر آن وجهی دیگر از مصرف گذشته را بازنمایی میکند. این نوع از وندالیسم پیام نمادینی را به همراه دارد. مسئله مهم و چالشبرانگیز آن است که تخریب میراث فرهنگی نیز بهنوعی در شبکه نمادین چیزها قرار میگیرد و به مصرف میرسد و وندالیسم خود را به شکل نوینی از مصرف گذشته معرفی میکند. به نظر میرسد این کنش را میتوان از چند منظر بررسی و تقسیم کرد. در عمومیترین شکل، وندالیسم، اعمالی است که مردم روی آثار باستانی- خصوصا معماری- به یادگار میگذارند. از دیگر سو و با ارزش نمادینی بسیار بالا، وندالیسمی است که توسط گروههای خاص انجام میشود. بیشتر این آثار نشانگان دیگریبودگی آنان نسبت به یکدیگر است. نمونه تاریخی این کار همان است که مادام دیولافوا-عتیقهشناس فرانسوی- در کتابش مینویسد: «از عصبانیت با پتک، سر مجسمهای را خرد کردم». در سطحی دیگر، تخریب آثار، پیام خشونتآمیزی را شامل میشود. بدونشک تخریبی که داعش در حال انجامدادن است، چشم جهان را معطوف به خود کرده است، اگر نگوییم که میزان پخششدن تخریب میراث فرهنگی توسط داعش بیشتر از بازپخش اعدامها و جنایتهای انسانی آنان نبوده، قطعبهیقین کمتر نیز نبوده است. با این حرکت باز آثار باستانی وارد چرخه نشانهها و مبادلات نمادین میشوند و بازفتح آثار توسط گروههای نظامی کشورهای مختلف، در افراشتن پرچم و پرفورمنسی در دل این آثار نمایان میشود و در این چرخه هیچگونه نامی از قربانیان انسانی این موارد به چشم نمیخورد. درواقع در میان مصرف این نشانهها، جایی برای درد انسانی نیست و بحث تنها تصاحب میراث است و انجام پرفورمنسی در آن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.