اهمیت رشته جراحی دهان، فک و صورت در گفتوگو با دکتر «محمدتقی کیانی»
درمان و افزایش کیفیت زندگی بیماران هدف ماست
بنفشه پورناجی
رشته دهان، فک و صورت از رشتههای نسبتا نوظهوری است که پیدایش آن را به پس از جنگ جهانی دوم نسبت میدهند. این رشته در اروپا از دندانپزشکی آغاز شد و سپس در آمریکا بهعنوان یک رشته مستقل با عنوان جراحی فک و صورت توسعه پیدا کرد. حیطه این رشته، نخست برطرفسازی آسیبهای واردشده به نواحی سخت استخوانی و اسکلتی صورت را شامل میشد، اما با گسترش آن متخصصان این رشته توانستند ناهنجاریهای ناحیه فک و صورت نوزادان مانند شکاف لب یا کام را نیز درمان کنند. از سوی دیگر یکی از کاربردهای این رشته در حوزه ترمیم ضایعات ناشی از شکستگیهاست که عمدهترین آن شکستگیهای ناشی از تصادفات رانندگی است؛ ضایعاتی که به دلیل بالابودن آمار تصادفات در کشور ما نیز از میزان بالایی برخوردار است تا جایی که براساس اظهارنظرهای پزشکیقانونی و وزارت بهداشت ایران از سه علت عمده مرگومیر در کشور (شامل بیماریهای قلبی-عروقی، حوادث و سرطانها) متأسفانه حوادث و تصادفات در رتبه دوم علل مرگومیر قرار دارد. بنابراین با توجه به آمار بالای تصادفات در کشور که بهتبع آن آمار مرگومیر و مجروحیت هم بالاست و بهدنبال این مجروحیت، شکستگی نواحی صورت نیز از میزان بالایی برخوردار است، نیاز به رشته جراحی فک و صورت بیش از پیش احساس میشود. از سوی دیگر ورود این رشته به عرصه زیبایی، شامل جراحی روی فک، بینی، گونه و... طی سالهای اخیر موجب توجه بیشتر این رشته از سوی عموم مردم شده است؛ رشتهای که در آن جنبه درمان و زیبایی با یکدیگر آمیخته شده است. کاشت دندان (ایمپلنت) که با هدف جبران بیدندانی افراد و افزایش کیفیت زندگی آنان از یکسو و از سوی دیگر جایگزینی دندانهای ازدسترفته بر اثر تروما صورت میگیرد، به غیر از حوزه دندانپزشکی در حیطه رشته جراحی دهان، فک و صورت نیز قرار دارد و این امر سبب رویآوردن هرچهبیشتر متخصصان این رشته به تکنولوژیهای نوین (مانند دیجیتال ایمپلنتولوژی) است. با هدف آشنایی هرچهبیشتر با این رشته، با دکتر «محمدتقی کیانی»، متخصص جراحی دهان، فک و صورت، به گفتوگو نشستیم که حاصل آن در ادامه میآید.
در ابتدا بهتر است تعریف دقیقی از رشته جراحی دهان، فک و صورت داشته باشیم. بفرمایید حیطه فعالیت یک جراح دهان، فک و صورت کجاست و اساسا این رشته در گروه پزشکی جای دارد یا دندانپزشکی؟ این رشته حیطه گستردهای را دربر میگیرد که شامل درمان ضایعات، بیماریها و صدمات واردشده به نواحی سر، صورت، فک و نیز گردن و قسمت بالایی جمجمه است. درواقع هرگونه جراحی در ناحیه فک و صورت شامل جراحیهای کوچک برای ازبینبردن ضایعات خوشخیم یا بدخیم مانند سرطانها و جراحیهای ناشی از تروما (صدمات) به این نواحی که ناشی از ضربات و تصادفات باشد و نیز جراحی با هدف درمان عفونتهای فک و صورت در حیطه این رشته قرار میگیرد. از سوی دیگر برخی افراد از بدو تولد دچار عوارض و ضایعاتی مانند شکاف لب و کام و دیگر ضایعات در صورت هستند که جراحان فک میتوانند این ضایعات را اصلاح کنند. همچنین انواع جراحیهای زیبایی در ناحیه فک و صورت مانند جراحی زیبایی بینی، چانه، گونه و... و نیز کاشت دندان (ایمپلنت) نیز در حیطه رشته جراحی فک و صورت قرار دارد. این رشته در اکثر کشورهای دنیا جزء زیرگروه پزشکی قرار میگیرد، اما در ایران مانند آمریکا جزء گروه دندانپزشکی محسوب میشود. به نظر شما رشته جراحی دهان، فک و صورت بیشتر جنبه درمانی دارد یا در خدمت زیبایی متقاضیان است؟ اکثر جراحیهایی که برای رفع ناهنجاریهای فک و صورت و زیباتر بهنظررسیدن چهره انجام میشود، اثر درمانی دارد. درواقع افرادی که بهطور مادرزادی یا اکتسابی دچار مشکلات در ناحیه فک هستند، به غیر از ظاهر نازیبا، در موقع غذاخوردن و تکلم نیز با مشکلاتی روبهرو میشوند که به کیفیت زندگی آنان لطمه وارد میکند. بهغیر از تصادفات که موجب صدمه به فک میشود، فک افراد بر اثر چه مشکلات دیگری دچار عارضه میشود؟ مکیدن انگشت و واردشدن ضربه به فک در دوران کودکی، فرد را در معرض ناهنجاری فک قرار میدهد. بهعبارتی ضربه به مراکز رشد فک در هنگام کودکی که معمولا برای فک پایین اتفاق میافتد، موجب میشود این ناحیه رشد نکرده و کوچک بماند. بهغیر از توقف رشد فک، چه ناهنجاریهای دیگری ممکن است در فک افراد به وجود بیاید و درمان آنها چیست؟ بهطورکلی ناهنجاریهای فک یا بهصورت عقبماندگی رشدی هستند یا به شکل رشد بیش از حد. به محض تشخیص عقبماندگی رشدی فک، باید مداخلات پزشکی صورت بگیرد و به کمک روشهای جراحی و غیرجراحی این عارضه را درمان کرد. در درمانهای غیرجراحی از پلاکهای تحریککننده رشد فک بهره گرفته میشود. در روش جراحی که برای کودکان کاربرد دارد، به کمک دستگاههای کششدهنده استخوان که داخل فک کار گذاشته میشود، میتوان با کشش تدریجی، عقبماندگی رشدی فک را جبران کرد. برای اصلاح رشد بیش از حد فک نیز به کمک جراحی، وضعیت فک قابلاصلاح است. چرا متخصصان ارتودنسی برخی از متقاضیان را پیش از شروع درمان نزد جراحان دهان، فک و صورت میفرستند؟ برای انجام یک درمان ایدهآل، ابتدا باید روابط دو فک و دندان بیمار اصلاح و تثبیت شود. برای این کار جراح فک و صورت ابتدا قوسهای دندانی را اصلاح میکند، سپس بیمار را برای ادامه درمان نزد ارتودنتیست میفرستد. درواقع اصلاح ساختار دندانها کار تیمی است که با همکاری جراح دهان، فک و صورت و متخصص ارتودنسی باید انجام شود. بهتعبیری، ارتودنسی مرحله نهایی درمان است که طی آن تغییرات جزئی در وضعیت دندانهای بیمار اعمال میشود. این مورد در مورد جراحی بینی نیز صادق است. در مواقعی فرد برای عمل جراحی بینی مراجعه میکند درحالیکه بینی او واقعا مشکلی ندارد و مشکل از فک اوست که بهدلیل کوچک یا عقببودن، ظاهر نازیبایی به بینی داده است و با جراحی فک، حتی نیاز فرد به جراحی بینی نیز مرتفع میشود. از جمله مباحث جدید در حوزه ایمپلنتهای دندانی، مبحث دیجیتال ایمپلنتولوژی است. بفرمایید منظور از این تکنیک چیست و از چه زمان و چگونه توانسته در خدمت علم دندانپزشکی قرار بگیرد؟ دنیای دندانپزشکی مانند تمام علوم دیگر به سمت بهروزشدن، نوشدن و دیجیتالیشدن در حرکت است. به عبارت دیگر تکنولوژی امروزه جزء لاینفک رشته دندانپزشکی بهشمار میرود. دیجیتال ایمپلنتولوژی که شروع آن به یکی،دو دهه گذشته برمیگردد، ریشه در دیجیتالیشدن رشته دندانپزشکی دارد. در حقیقت هرچند از ورود دندانپزشکی دیجیتال به عرصه دندانپزشکی در دنیا چندسالی میگذرد، اما امروز این رشته به مرحلهای از بلوغ و تکامل علمی و تکنولوژیک رسیده است که با ورود دیجیتال ایمپلنتولوژی بااطمینان میتوان از این روش برای درمان بیماران بهعنوان یک جایگزین مناسب درمانهای سنتی استفاده کرد که شاهد این مدعا تدریس و آموزش الزامی این شاخه از علم دندانپزشکی در دانشگاههای درجهاول در آمریکا و اروپاست. تفاوت این تکنیک با شیوههای سنتی چیست و به چه اندازه موفقیتآمیز بوده است؟ به صورت سنتی، وقتی قرار است دندانی بازسازی (روکش) شود یا ایمپلنتی در فک بیمار قرار بگیرد، در ابتدا باید قالبگیری از دهان صورت گیرد که در بعضی مواقع این مواد بدمزه، بدطعم و بو و نیز چسبناک هستند و بیمارانی که نسبت به این مواد خیلی حساسند، دچار حالت تهوع میشوند. در مرحله بعد قالب گرفتهشده از دهان بیمار به یک مدل گچی تبدیل شده و سپس وارد فرایند ساخت میشود تا درنهایت به یک دندان تبدیل شود. تحریک محیط دهان برای قالبگیری از جمله دیگر مشکلات روش سنتی قالبگیری است. برای مثال در برخی مواقع برای قالبگیری از مواد داغ استفاده میشود. از طرف دیگر امکان تغییرات ابعادی و حجمی این مواد در مرحله قالبگیری و تبدیل به مدلهای گچی نیز وجود دارد که این امر سبب کاهش شدید دقت کار دندانپزشک میشود. برای کاهش بیشتر خطا در این حوزه از تکنیک جدید دیجیتال ایمپلنتولوژی بهره گرفته میشود. در این تکنیک، ماده قالبگیری حذف شده و دستگاه cad came جایگزین شیوه سنتی قالبگیری میشود. درواقع میتوان بهجای استفاده از مواد قالبگیری پرحجم، چسبناک و بدمزه از اسکنرهای سهبُعدی استفاده کرد که به کمک آنها تصاویر متعدد در کسری از ثانیه گرفته و سپس یک مدل سهبُعدی بسیار دقیق از ناحیه موردنظر به رایانه منتقل میشود. آنچه سبب شده که به این ابرتکنولوژی بتوان اعتماد کرد، بهکارگیری اسکنرهای داخل دهانی برای تهیه تصاویر دقیقی از داخل دهان بیمار است. این اسکنرها این قابلیت را دارند که بتوان چندین هزار عکس را در مدتزمانی محدود از یک ناحیه که مدنظر جراح است، با اندازه واقعی و با وضوح بسیار بالا گرفته و سپس عکسها را توسط نرمافزار به مدل تبدیل کرد. بهعبارتی همانطور که گفته شد، قالب سنتی و مدل گچی درحالحاضر به کمک یک اسکنر بهراحتی، بهسرعت و با دقت بسیار بیشتر به مدلی که جراح روی کامپیوتر دارد، تبدیل میشود. در مرحله بعد طراحی دندان در کامپیوتر و به کمک نرمافزارهای خاصی انجام و پس از طراحی، فایل نهایی به دستگاهی به نام «میلینگ» ارسال میشود. کار این دستگاه بیشتر شبیه پرینترهای سهبُعدی است که با دقت زیاد و خطای در حد میکرون، سازه دندان طراحیشده را میسازد. در این مرحله، طراحی با دقت و ظرافت بسیار بالا توسط نرمافزار صورت گرفته و نگهدارنده ایمپلنت که در فک بیمار قرار میگیرد (رستوریشن) از سوی دستگاه ساخته میشود. این تکنولوژی به دلیل دقیقبودن و سرعت بسیار بالا راحتی بیشتری را برای بیمار بههمراه دارد. منظور از افزایش سرعت حین کار چیست و اساسا سرعت چه اهمیتی در فرایند کاشت ایمپلنت دارد؟ در روش سنتی کارگذاری ایمپلنت، پس از جراحی ایمپلنت درون لثه و در مرحله قراردادن دندان روی آن ابتدا باید قالبی تهیه شده و پس از آن به لابراتوار ارسال شود. در این شیوه بیمار برای یک روکش ساده ناگزیر به دو، سه نوبت مراجعه میشود. اما این تکنولوژی، مدتزمان چندروز را به یک ساعت کاهش داده است. بهعبارتی از زمان اسکن تا مرحله ساخت دندان، تنها یک ساعت به طول میانجامد و بیماری که صبح برای جراحی کاشت ایمپلنت مراجعه کرده، میتواند چند ساعت بعد با دندان از مطب خارج شود. پس از جراحی ایمپلنت، معمولا به بیمار گفته میشود که باید بین سه تا پنجماه صبر کند تا ایمپلنت به استخوان فک جوش بخورد. در روش جدید این فاصله زمانی چگونه پر میشود؟ بارگذاری فوری ایمپلنت ربطی به مدل قدیمی جراحی ایمپلنت یا روش دیجیتال ایمپلنتولوژی ندارد. درواقع جراح براساس شرایط بیولوژیک بیمار شامل استحکام و اندازه فک، سن فرد، میزان و کیفیت استخوان تعیین میکند بیمار نیازمند چه تعداد ایمپلنت در کدام نواحی است و بارگذاری دندان روی ایمپلنت آیا فوری امکانپذیر بوده یا اینکه نیازمند گذشت زمان است. منتها در مواردی که امکان بارگذاری فوری ایمپلنت وجود دارد، تکنولوژی دیجیتال بهمراتب سریعتر، راحتتر و دقیقتر این امکان را فراهم میآورد. آیا کاربرد دیجیتال ایمپلنتولوژی بیشتر در مرحله قرارگیری روکش دندان است یا این تکنیک در موقع کاشت دندان هم کاربرد دارد؟ با استفاده از اسکنرهای مورد اشاره و استفاده از تصاویر رادیوگرافی و با ترکیب تصاویر دریافتشده از داخل دهان و سیتیاسکن، یک بازسازی سهبُعدی از فک بیمار انجام میشود. سپس نرمافزار به کمک تصاویر تهیهشده، بخشهایی را تعیین و در ادامه ایمپلنتهای مجازی در استخوان فک کارگذاری میشود. در همین فضای مجازی روی آنها اجزایی نصب و مدلهای جراحی توسط کامپیوتر پیشنهاد میشود. پس از مراجعه بیمار و انجام جراحی (کاشت ایمپلنت درون لثه) براساس مدل جراحی و بدون دخلوتصرف از سوی جراح از نظر اندازه، موقعیت قرارگیری ایمپلنتها در استخوان تعیین ميشود سپس ایمپلنت در فک بیمار کار گذاشته شده و در مرحله نهایی تاج دندان روی آن قرار میگیرد. سیستم دیجیتال ایمپلنتولوژی در ابتدا چندان موفق عمل نکرد. دلیل آن به نظر شما چیست؟ آیا این نواقص درحالحاضر مرتفع شده است؟ از زمان پیدایش سیستمهای دیجیتالی در حوزه دندانپزشکی بهخصوص در زمینه ساخت قالبها و روکشهای دندانی، بزرگترین نقصی که مانع پیشرفت این تکنیک میشد، قادرنبودن اسکن بافت نرم بود. بهعبارتی سیستمهای دیجیتالی در گذشته تنها استخوان را اسکن کرده، سپس طراحی براساس آن انجام میشد و از آنجا که بافت نرم مانند لثه و عضلات اطراف آن دارای ضخامتی است که دستگاه قادر به اندازهگیری آن نبود، دندان ساختهشده براساس الگوهای دیجیتالی به دلیل رعایتنشدن اندازههای لازم در محل موردنظر بهاصطلاح فیکس نمیشد. اما امروزه با دستگاههای جدیدی که بافت نرم را نیز اسکن میکند، همزمان با اسکن استخوان، بافت نرم نیز اندازهگیری و اصطلاحا سوپرایمپوز (همپوشانی) شده تا نرمافزار براساس اطلاعات بهدستآمده از هر دو بافت (نرم و سخت) طراحی دقیقی را انجام دهد. این طراحی در حقیقت بهعنوان راهنمای جراحی به جراح کمک میکند تا براساس یک الگوی بسیار دقیق عمل کند. هزینههای این تکنیک به دلیل نوبودن به چه میزان از روش سنتی بیشتر است؟ آیا بسترهای لازم برای توسعه آن در کشور فراهم شده است؟ هرچند این روش از تکنولوژی نسبت به روش سنتی بسیار پیشرفتهتر است، اما لزوما هزینههای زیادی را بر بیمار تحمیل نمیکند. شاید حدود 20 درصد افزایش هزینه را برای بیمار داشته باشد که در قیاس با سرعت و دقت این روش، این میزان قابلتوجیه است. این تکنولوژی یکی، دو سال است که وارد کشور شده. کمپانیهای معتبری در دنیا در این حوزه فعال هستند که در ایران نیز خوشبختانه نمایندگی گرفتهاند و در حال عرضه این تکنولوژی هستند. در ابتدا باید تجهیزات مربوط به دیجیتال ایمپلنتولوژی وارد کشور شود و سپس برای استفاده از این تکنولوژی، آموزش لازم در قالب دورههای تکمیلی ارائه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.