|

اسلام سرمایه‌داری و جنگ فقر و غنی از دیدگاه امام‌خمینی(ره)

تذکر مراقبت از اسلام سرمایه‌داری و شرکت در جنگ فقر و غنی، ایده مهمی بود که توسط بنیان‌گذار فقید ج. ا. ایران در نیمه دوم دهه 60 مطرح شد. او مبارزه با سازوکار سرمایه‌داری و فقرزدایی را در جمهوری اسلامی ضروری می‌دانست: «افرادی را که طرفدار اسلام سرمایه‌داری، ... اسلام مرفهین بی‌درد،... اسلام راحت‌طلبان، اسلام فرصت‌طلبان (رانت‌خواران)... هستند طرد کرده و به مردم معرفی کنید» 11/1/1367، خلاف باور بعضی که سرمایه‌داری و آزادی را ملازم و سازگار می‌دانند، او نظام سرمایه‌داری را ضدآزادی می‌شناسد: «مبارزه با رفاه‌طلبی سازگار نیست و آنها که تصور می‌کنند مبارزه در راه استقلال و آزادی مستضعفین و محرومان جهان با سرمایه‌داری و رفاه‌طلبی منافات دارد با الفبای مبارزه بیگانه‌اند» تیرماه 1367؛ امام برای حفظ آزادی و استقلال جامعه از قدرت‌های اقتصادی داخلی و خارجی، مبارزه با سازوکار سرمایه‌داری جهانی و داخلی را الزامی می‌خواند و در جبهه فقر و غنی، فقرزدایی را جهاد فی سبیل‌الله معرفی می‌کند: «امروز جنگ حق و باطل، جنگ فقر و غنی، جنگ استضعاف و استکبار و جنگ پابرهنه‌ها و مرفهین بی‌درد شروع شده است و من دست و بازوی همه عزیزانی که... کوله‌بار مبارزه را بر دوش گرفته‌اند و عزم جهاد در راه خدا و اعتلای عزت مسلمین را نموده‌اند می‌بوسم» صحیفه نور، ج 20، ص 234. امام از مهندسی ارزش‌ها و مهندسی خاص اجتماعی سخن می‌گفت. ارزش‌های جامعه که تغییر کند، سازوکار اجتماعی نیز به آن‌سو تغییر می‌کند؛ در جدال پول، زمین و ماشین که ثروت‌های جدا از انسان هستند، از یک طرف و انسان با ثروت‌های ذاتی او مانند علم و فرهنگ و جهان‌بینی و نظایر اینها از طرف دیگر، کدام سو است که هدف و ارزش قرار می‌گیرد و مورد احترام و توجه خواهد بود؟ متأسفانه برخلاف ایده حضرت امام مشاهده می‌کنیم، به سویی رفتیم که بیمارستان دولتی در تهران که مزین به نام اوست، گاه بیمارانش را به دلیل پول‌نداشتن در اتوبان تهران- قم دور می‌اندازد! در اصفهان جراحی سرپایی به همین دلیل شکافته می‌شود! بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان از مدارس و دانشگاه موردنظرشان به همان دلیل بازمی‌مانند! چرا بسیاری از کارشناسان ارشد جامعه، این جوانان کشور با حداقل حقوق کارگر ساده تازه‌کار، سال‌ها، کار می‌کنند و استثمار می‌شوند! آن‌هم اغلب با شرکت‌هایی که عموم غیردولتی هستند! چرا بسیاری از وام‌های قابل‌توجه به عده معدودی رسیده است و مشاهده می‌شود بیش از 80 درصد معوقات بانکی به حدود 500 نفر تعلق دارد؟! چرا سهام عدالت بلعیده می‌شود؟! چرا 70 درصد مردم زیر خط فقرند؟! چرا گفته می‌شود پول‌های کثیف وارد انتخابات می‌شود و داوطلبان مجلس بعضا به‌تبع هزینه تبلیغات، وابسته به سرمایه‌داران می‌شوند؟! در چنین شرایطی مطالبات آنها رونق می‌یابد یا مردم؟ و بسیاری خطای راهبردی دیگر! چرا در عمل دیدگاه امام مظلوم و مغفول مانده است؟!

تذکر مراقبت از اسلام سرمایه‌داری و شرکت در جنگ فقر و غنی، ایده مهمی بود که توسط بنیان‌گذار فقید ج. ا. ایران در نیمه دوم دهه 60 مطرح شد. او مبارزه با سازوکار سرمایه‌داری و فقرزدایی را در جمهوری اسلامی ضروری می‌دانست: «افرادی را که طرفدار اسلام سرمایه‌داری، ... اسلام مرفهین بی‌درد،... اسلام راحت‌طلبان، اسلام فرصت‌طلبان (رانت‌خواران)... هستند طرد کرده و به مردم معرفی کنید» 11/1/1367، خلاف باور بعضی که سرمایه‌داری و آزادی را ملازم و سازگار می‌دانند، او نظام سرمایه‌داری را ضدآزادی می‌شناسد: «مبارزه با رفاه‌طلبی سازگار نیست و آنها که تصور می‌کنند مبارزه در راه استقلال و آزادی مستضعفین و محرومان جهان با سرمایه‌داری و رفاه‌طلبی منافات دارد با الفبای مبارزه بیگانه‌اند» تیرماه 1367؛ امام برای حفظ آزادی و استقلال جامعه از قدرت‌های اقتصادی داخلی و خارجی، مبارزه با سازوکار سرمایه‌داری جهانی و داخلی را الزامی می‌خواند و در جبهه فقر و غنی، فقرزدایی را جهاد فی سبیل‌الله معرفی می‌کند: «امروز جنگ حق و باطل، جنگ فقر و غنی، جنگ استضعاف و استکبار و جنگ پابرهنه‌ها و مرفهین بی‌درد شروع شده است و من دست و بازوی همه عزیزانی که... کوله‌بار مبارزه را بر دوش گرفته‌اند و عزم جهاد در راه خدا و اعتلای عزت مسلمین را نموده‌اند می‌بوسم» صحیفه نور، ج 20، ص 234. امام از مهندسی ارزش‌ها و مهندسی خاص اجتماعی سخن می‌گفت. ارزش‌های جامعه که تغییر کند، سازوکار اجتماعی نیز به آن‌سو تغییر می‌کند؛ در جدال پول، زمین و ماشین که ثروت‌های جدا از انسان هستند، از یک طرف و انسان با ثروت‌های ذاتی او مانند علم و فرهنگ و جهان‌بینی و نظایر اینها از طرف دیگر، کدام سو است که هدف و ارزش قرار می‌گیرد و مورد احترام و توجه خواهد بود؟ متأسفانه برخلاف ایده حضرت امام مشاهده می‌کنیم، به سویی رفتیم که بیمارستان دولتی در تهران که مزین به نام اوست، گاه بیمارانش را به دلیل پول‌نداشتن در اتوبان تهران- قم دور می‌اندازد! در اصفهان جراحی سرپایی به همین دلیل شکافته می‌شود! بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان از مدارس و دانشگاه موردنظرشان به همان دلیل بازمی‌مانند! چرا بسیاری از کارشناسان ارشد جامعه، این جوانان کشور با حداقل حقوق کارگر ساده تازه‌کار، سال‌ها، کار می‌کنند و استثمار می‌شوند! آن‌هم اغلب با شرکت‌هایی که عموم غیردولتی هستند! چرا بسیاری از وام‌های قابل‌توجه به عده معدودی رسیده است و مشاهده می‌شود بیش از 80 درصد معوقات بانکی به حدود 500 نفر تعلق دارد؟! چرا سهام عدالت بلعیده می‌شود؟! چرا 70 درصد مردم زیر خط فقرند؟! چرا گفته می‌شود پول‌های کثیف وارد انتخابات می‌شود و داوطلبان مجلس بعضا به‌تبع هزینه تبلیغات، وابسته به سرمایه‌داران می‌شوند؟! در چنین شرایطی مطالبات آنها رونق می‌یابد یا مردم؟ و بسیاری خطای راهبردی دیگر! چرا در عمل دیدگاه امام مظلوم و مغفول مانده است؟! برای پاسخ به سؤال اصلی، باید به بستر اجتماعی یا جهت صدور نظریه امام و به معرفت‌شناسی آن توجه کرد. شرایط و مسائل جامعه وقت از یک‌سو و تضارب اندیشه‌ها در آن زمان و جایگاه نظریه یادشده امام در منظومه فکری‌اش از سوی دیگر، دو حوزه‌ای هستند که باید کندوکاو شوند؛ یکی جامعه‌شناسی معرفت و دیگری شناخت‌شناسی است. چرا امام آن مطالب را مطرح کرده است، چه رویدادهایی پدید آمده بود و امام چه باورهایی داشت و چگونه و با چه روش و پیش‌ذهن‌هایی صدور رأی کرده است. اینجا امکان بحث تفصیلی این موارد مهم و آموزنده نیست، به اشاره اکتفا می‌شود، علاقه‌مندان می‌توانند، با این اشارات، خود مفاهیم را جهت شناخت بیشتر پژوهش کنند. ابتدا به محور نخست که موضوع له ایده امام، سبب و شأن گفتار اوست می‌پردازیم: 1. در نیمه دوم سال 58 مصوبه شورای انقلاب درخصوص تقسیم اراضی زمین‌داران بزرگ، وفق قواعدی که به بند «ج» شناخته می‌شد - به پیشنهاد آیات شهیدبهشتی، مرحوم منتظری و مشکینی- مطرح شد، اما به گفته آیت‌الله مشکینی، برخی فقها موضع مخالف گرفتند و مانع اجرای آن شدند، درحالی‌که آن سه و امام معتقد بودند که ولی‌فقیه چنین اختیاری بنا به ضرورت یا مصلحت نظام دارد، (روزنامه کیهان، بهمن 59 ص 10) و امام فرموده بودند ما حدیث داریم که می‌شود با آن فتوا داد، فقرا در مال اغنیا شریکند (صحیفه نور، ج 10، ص 135). 2. اختلاف در وجود بخش تعاون در اقتصاد، بعضی از فقها بخش تعاون را مانع فعالیت بخش خصوصی می‌دانستند و مانند بخش دولتی از منظر خود مضر به اقتصاد معرفی می‌کردند. (ر. ج: نامه دو تن از فقهاء به مجلس ش. ا. اول)؛ 3. در ابتدای دهه شصت از دولت شهید رجائی تا سال 68 و حتی به این‌سو، هرگاه بحث تهیه و تنظیم برنامه توسعه مطرح می‌شد، بعضی مخالفت می‌کردند و بازار را مسئول رشد و توسعه قلمداد می‌کردند (ر. ج: روزنامه رسالت 21/12/64)، درحالی‌که بازار در ذات خود اخلال‌پذیر است، سیکل تجاری دارد و بدین‌سان با اقتصاد مقاومتی نیز مغایر می‌باشد و براساس راهنمای سود عمل می‌کند نه لزوما نیاز جامعه و در شرایط آزاد، بیشتر تأمین‌کننده حوائج صاحبان سرمایه است تا مردم! لذا همه نظام‌ها امروز دخالت دولت و لزوم تنظیم بازار را پذیرفته‌اند. 4. لایحه نظارت و دخالت دولت در تجارت خارجی که با مانع برداشت‌های فقهی بعضی مواجه شد (مجموعه نظریات شورای نگهبان، مهرپرور، ج 1 صص 160-161) درحالی‌که امام آن را ضروری می‌دانست (صحیفه نور، ج19 ص 35)، امروزه کشورها اکثرا آمدوشد کالا و خدمات را از مرزها با برقراری تعرفه مالیاتی یا یارانه‌ای مدیریت می‌کنند. 5. لایحه مالیات، در شرایط جنگ و نیاز مالی دولت برخی مقابله کردند و گفتند در اسلام جز خمس و زکات و موارد مشابه که در متون دینی آمده، چیز دیگری به‌عهده مسلمانان نیست و آنها نیز دادنی است، نه گرفتنی (رسالت 28/3/65 و 10/2/65 و 15/7/66 و...) امام فرموده بودند که آقا می‌نویسد مالیات نباید باشد، ضرورت و مصلحت اسلام را چرا نمی‌بینند (27/9/62). 6. لایحه قانون کار و حمایت از منافع کارگران در برابر کارفرمایان؛ امام در پاسخ به وزیر وقت کار فرمودند، دولت می‌تواند شروط الزامی وضع کند (16/9/66)؛ اما برخی از فقها آن را مخالف احکام اولیه اسلام دانستند و در برابر اجرای آن بنای مقاومت گذاشتند (آذری‌قمی، رسالت 12/1/66 و ر. ج: مکاتبات دبیر شورای محترم وقت نگهبان با امام). 7. در برابر لایحه مجازات محتکران، گران‌فروشان و قیمت‌گذاری کالاها نیز شاهد مقاومت‌های فقهی و کارشناسی هستیم (سیدمحمد خامنه‌ای، رسالت شماره 129؛ سیدرضا زواره‌ای، رسالت 6/6/65 و...) درحالی‌که امام تأکید داشتند آنچه دو ثلث مجلس تصویب کند، بنا به مصلحت نظام پذیرفته شود؛ ولی چنین نشد تا نهایتا مجمع تشخیص مصلحت نظام شکل گرفت. 8. مبارزه با فاصله طبقاتی و حمایت از سیاست‌های فقرزدایی که بعضی فاصله طبقاتی و وجود فقر را طبیعت زندگی اجتماعی بشر برمی‌شمردند و می‌گفتند در مقابل مسئولیتی نیز برعهده ندارند؛ اما ثروتمندان دارند (احمد توکلی، کیهان، 6/11/61) و برچسب نفوذ دیدگاه کمونیستی در اسلام را به خط فکری امام زدند! امام فرمودند: می‌بینم در مجلس به دولت حمله می‌شود، در بازار به دولت حمله می‌شود و... بی‌جهت نیست؛ ... با ظاهر خیلی خوب می‌روند پیش فلان آقا می‌نشینند و می‌گویند اسلام دارد از بین می‌رود، ... اینها می‌خواهند اینجا را چنین بکنند، مثل شوروی‌اش بکنند (27/9/62). امام از این نوع مقاومت‌ها که اجازه تأمین حوائج نظام و مردم آسیب‌پذیر را نمی‌دهد، ناراحت شده و می‌فرمایند اگر نانوایی یک شهر را به شما بدهند، نمی‌توانید اداره‌اش کنید! (24/6/64). دو جریان موسوم به چپ (طرفدار سیاست‌های حاکمیتی در تنظیم اقتصاد جامعه و کمک به ضعفا) و راست (طرفدار بازار آزاد و توجه به صاحبان سرمایه به‌عنوان محرک رشد) براساس این تعارض‌ها نمایان شدند. به گفته شهید محمدباقر صدر، سرمایه‌داری در جامعه اسلامی از یک‌سو و فقر و محرومیت، ناشی از سوء توزیع امکانات، انحراف از ارزش‌ها، تسلط روابط بر ضوابط و فرصت‌طلبی‌هاست (رج: اقتصاد برتر ص 419).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.