ادامه حیات حریم خصوصی در دنیای شبکهای
آمنه دهشیری. پژوهشگر حقوقبشر و اینترنت
فرض کنید فرزند یکی از مقامات دولتی در شبکه اجتماعی خود تصویری را برای گروهی منتخب از افراد موجود در فهرست دوستان یا کانتکت فهرستش به اشتراک میگذارد. آیا بازپخش این تصویر در سایتهای خبری میتواند بهعنوان نقض حریم خصوصی در نظر گرفته شود و میتوان آن را مشمول مجازاتهای مقرر در مواد 17، 20 و 26 قانون جرائم رایانهای دانست؟ قانون جرائم رایانهای مقرر میکند: «هرکس به وسیله سیستمهای رایانهای یا مخابراتی صوت، تصویر، فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری را بدون رضایت او منتشر کند یا در دسترس دیگران قرار دهد، به نحوی که منجر به ضرر یا عرفا موجب هتک حیثیت او شود، به حبس از 91 روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا 40 میلیون ریال یا به هر دو مجازات محکوم خواهد شد». «انتشار یا در دسترس قراردادن» که در این ماده آمده است، به صورت فعل مادی مثبت (تحویل به دیگران یا قراردادن در شبکه) یا فعل منفی (مثل قصور عمدی در حفظ آنها که منجر به دستیابی دیگران به آنها شود) انجام شود. موضوع جرم میتواند حداقل یکی از موارد زیر باشد: صوت دیگران، فیلم خصوصی دیگران، فیلم خانوادگی دیگران، سایر اسرار دیگران همچنین میتوان به مواد 20 و 26 قانون جرائم رایانهای دراینباره نیز اشاره کرد. بر اساس ماده 20 اگر انتشاردهنده یا افشاکننده اسرار خصوصی یا صوت یا تصویر دیگران، شخص حقوقی باشد، مجازاتش جزای نقدی و تعطیلی است. ماده 26 قانون جرائم رایانهای: که البته اگر از کارمندان و کارکنان ادارهها و سازمانها یا نهادهای دولتی یا وابسته به دولت یا نهادهای عمومی باشد یا از متصدیان یا متصرفان قانونی شبکههای رایانهای یا مخابراتی باشند، مجازات بیشتری دارند. تفاوت نگاه به مفهوم حریم خصوصی گاهی میتواند نشاندهنده تفاوت دو نسل باشد. از یک طرف نسلی که در پلتفرمهای آنلاین بزرگ شده، رشد کرده، آموزش دیده، نوشته، به اشتراک گذاشته و دوست پیدا کرده است. از طرف دیگر نسلی که یا وارد گیرودارهای دنیای آنلاین نشده یا اگر هم به ضرب و زور اقتضائات زمان، دستی بر آتش آنلاین زده، در حد خواندن چند سایت یا فرستادن ایمیل بوده است. در واقع میتواند این نسل مسنتر که در بستر آنلاین بزرگ نشده را مهاجران شبکه و نسل جوانتر را نتسیزن یا شبکهزیها به شمار آورد. نسل شبکهزی رویدادهای روزمره، مسافرتها، آرزوها و دستاوردهایش را هر روز و هر ساعت با همراهان شبکهای خود به اشتراک میگذارد. از نگاه آن که چند پیراهن آفلاین بیشتر پاره کرده است، هرآنچه بیان شد، یا به عبارتی به اشتراک گذاشته شد، فاش شده است و باید از آن دست شست. ازهمینروست که جسته و گریخته میشنویم که میگویند: این جوانترها هیچ احترامی برای حریم خصوصی خود قائل نیستند. زیرا: - سخن تا نگویی بر او دست هست، چو گفته شود یابد او بر تو دست این نگاه سنتی و غالب در نگاه صفرویکی در افشای اطلاعات است که در زبان انگلیسی به آن قاعده tell one, tell all نیز گفته میشود. اما آیا واقعا شبکهزیها نسبت به حریم خصوصی خود بیتفاوت هستند؟ اگر چنین است پس چرا از تنظیمات حریم خصوصی استفاده میکنند و تنها بخش اندکی از اطلاعات را با عموم به اشتراک میگذارند؟ آیا میتوان برای شبکهزیها همچنان این حق را قائل شد که انتظار رعایتشدن حریم خصوصی خود را داشته باشند؟ از نظر حقوقی پاسخ به هریک از این سؤالها میتواند نتایج متفاوتی را به همراه داشته باشد. اگر اطلاعاتی داخل در حصار حمایتی حریم خصوصی قرار داشته باشد، افشای بدون اجازهاش نتایجی حقوقی به بار میآورد. نگاه متنمحور به حریم خصوصی در عمل دیده میشود این نگاه سیاه و سفید و خطی نسبت به حریم خصوصی، امروزه نمیتواند پاسخگوی مسائل پیچیدهای باشد که هر روز پیش میآیند. اگر به روابط اجتماعی نگاه کنیم، میبینیم خیلی وقتها افراد اطلاعاتی را با هم در میان میگذارند و انتظار دارند این اطلاعات بین خودشان باقی بماند و همه از آن خبردار نشوند. بنابراین میبینیم با وجود فاششدن چنین اطلاعاتی براساس تعریف صفرویکی، نه خصوصی است و نه عمومی. در این ارتباط، هلن نیسمبام نظریه حریم خصوصی «متنمحور» را مطرح کرده است. او در این تئوری حق بر حریم خصوصی را «حق بر جریانپیداکردن و ماندن اطلاعات تنها در متن اجتماعی موردنظر فرد میداند». برخی از متنهای اجتماعیای که بیشتر از بقیه با آنها سروکار داریم عبارتاند از: نظام بهداشت و سلامت، بازار، سیاست، مذهب، نظام آموزش، حلقه دوستان و زندگی خانوادگی. افراد هر روز در بسترهای اجتماعی مختلف در تردد هستند. مثلا از بستر خانواده وارد بستر کار و از آن وارد بستر تفریح میشوند. هر کدام از این متنهای اجتماعی قواعد خودشان را در بهاشتراکگذاری و جریان اطلاعات دارند که میتوانیم آنها را «هنجارهای اطلاعاتی» بنامیم. در هر متنی نحوه عملکرد اعضا با اطلاعات توسط این هنجارها تنظیم میشود. براساس این تئوری، حریم خصوصی زمانی نقض میشود که اطلاعات براساس هنجارهای اطلاعاتی آن بستر، جریان پیدا نکنند. برای مثال در متن اجتماعی «نظام سلامت» بیماران اطلاعات خود را با پزشکشان در میان میگذارند و هدف از این کار نیز دریافت مراقبتهای پزشکی است. پزشک نیز این اطلاعات را با سایر همکارانش در میان میگذارد که ممکن است بخش اداری بیمارستان، سایر پزشکان یا پرستاران باشند. وصف اطلاعات هم میشود «اطلاعات پزشکی» و ضوابط تبادل آن هم کمابیش اجازه میدهد کادر بیمارستان به اطلاعات پزشکی فرد برای انجام بررسیهای پزشکی دسترسی داشته باشند و برای بقیه افراد به جز فامیل درجه اول فرد بیمار محرمانه باقی بماند. در اینجا بهاشتراگگذاری اطلاعات با کادر سلامت، مجاز یا رواست. اما در صورتی که پزشک این اطلاعات را با کارفرمای بیمار در میان گذارد، این ضابطه نقض شده است. شبکههای اجتماعی و هنجارهای درونمتنی برای حریم خصوصی اگر با همان تعریف صفرویکی به رفتارهای نسل جوان در شبکههای اجتماعی نگاه شود، بعید نیست گفته شود که کاربران شبکههای اجتماعی به حریم خصوصی خود اهمیت نمیدهند. اما واقعیت آن است که برداشت آنها از حریم خصوصی متفاوت است. از زمانی که امکان انجام تنظیمات حریم خصوصی به شبکه اجتماعیای مثل فیسبوک اضافه شد، مطالعات بسیاری درباره برداشت کاربران فیسبوک از حریم خصوصیشان صورت گرفت. از جمله اینکه طبق نظرسنجیهای صورتگرفته، اکثریت کاربران از تنظیمات پروایسی این شبکهها استفاده میکنند و براساس همین تنظیمات معتقدند از حق حریم خصوصی خود چشمپوشی نکردهاند و همچنان از آن برخوردارند. بهاینترتیب شبکههای اجتماعی را میتوان بهعنوان یک متن اجتماعی در نظر گرفت که هنجار اطلاعاتی خاص خود را دارد. صرف بهاشتراکگذاشتن اطلاعات در این شبکهها، کاربران را از پاسداشت حریم خصوصی محروم نمیکند. جریانیافتن اطلاعاتی که آنها در این شبکههای اجتماعی به اشتراک میگذارند، باید براساس هنجارهای متن مربوطه باشد. در غیراینصورت جریان اطلاعات «ناروا» بوده و حریم خصوصی نقض میشود. با انجام تنظیمات حریم خصوصی شبکههای اجتماعی، کاربران شبکههای اجتماعی انتظار دارند اطلاعاتشان در دایرهای که خودشان تعریف میکنند، باقی بماند و کسانی خارج از این حلقه تعریفشده به آن دسترسی نداشته باشند. مگر آنکه صراحتا اجازه چنین دسترسیای را به آنها داده باشند. بنابراین به نظر میرسد بتوان گفت که انتشار تصاویر و اطلاعاتی که کاربر شبکه اجتماعی تنها با منتخبی از مخاطبان و دوستان خود به اشتراک گذاشته است، در سایتهای عمومی و خبرگزاریها جریانی ناروا محسوب میشود. چنین مواردی نقض حق بر حریم خصوصی طبق مواد 17، 20 و 26 قانون جرائم رایانه و قابلمجازات است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.