تأثیر اقیانوسها بر اقلیم کره زمین
الگوهای جوی و زندگی بشر
پروین غفاریان. استادیار پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی
اقلیم کره زمین توسط عوامل پیچیده زیادی از جمله برهمکنش فیزیکی، شیمیایی و زیستی میان جو و اقیانوسها، خشکیها و پوشش برف و یخ و واداشت ناشی از تابش خورشیدی و عوامل زمینساختی تعیین میشود. سهچهارم پوشش سطح زمین و 97درصد آب موجود در سیاره زمین، متعلق به اقیانوسهاست. اقیانوسها نقش مهمی در اقلیم جهانی دارند، بهگونهای که آبوهوای صدها کیلومتر فراسوی خطوط ساحلی همچنان تحتتأثیر اثرات اقیانوسی است. جو و اقیانوس در برهمکنش با یکدیگر، جرم، تکانه، گرما، انرژی و رطوبت را با هم تبادل میکنند. اقیانوسها نقش مهمی در گرمشدن سیاره زمین دارند. بخش اعظمی از تابش نور خورشید توسط اقیانوسها جذب میشود، در صورتی که بخش ناچیزی از تابش خورشید توسط جو زمین و خشکیهای آن جذب میشود. اقیانوسها بهویژه در آبهای مناطق حارهای نزدیک استوا، مانند یک صفحه خورشیدی عظیم، گرمای زیادی را در خود حفظ میکنند. جو زمین نیز نقش مؤثری در این فرایند دارد، بهگونهای که باعث نگهداشت این گرما میشود، در غیر اینصورت پس از غروب خورشید، گرمای ذخیرهشده بهسرعت به فضا برمیگشت. اقیانوسها نهتنها گرمای دریافتشده از خورشید را ذخیره میکنند بلکه به توزیع آن در سراسر کره زمین کمک میکنند. وقتی مولکولهای آب گرم میشوند، آزادانه با هوای روی آن تبادل انجام میگیرد که به این فرایند تبخیر گفته میشود. آب اقیانوسها دائما در حال تبخیر است که باعث افزایش دما و رطوبت هوای اطراف میشود که بارش و توفان پیامد آن است. بادها این دما و رطوبت را در منطقه وسیعی انتقال میدهند. در خارج از مناطق استوایی، الگوهای جوی توسط جریانات اقیانوسی هدایت میشوند. جریانات اقیانوسی تا حد زیادی توسط باد سطحی ایجاد میشوند، تا حدی نیز گرادیان دما و شوری، چرخش زمین و جزر و مد بر آن تأثیرگذار است. این جریانات در زمانهای قدیم توسط دریانوردان کشف شده است. این جریانات به صورت دایرهای در نیمکره شمالی در جهت حرکت عقربههای ساعت و در نیمکره جنوبی در جهت عکس آن شارش مییابند که در نزدیکی سواحل ردیابی میشوند. از معروفترین این جریانها میتوان به جریان گلفاستریم اشاره کرد که در اقیانوس اطلس جریان دارد و سپس به دو بخش تقسیم میشود: بخشی بهسوی شمال اروپا میرود و دیگری به غرب آفریقا میرسد. این جریان مانند رودخانهای عظیم است که بهجای خشکی، در میان اقیانوسها پیشروی میکند و از تمام رودخانههای دنیا حتی آمازون و میسیسیپی عظیمتر است. جریانات اقیانوسی گرمای مناطق استوایی اقیانوسی را به سمت مناطق قطبی و آب سرد را از مناطق قطبی بهسوی استوا هدایت میکنند. اگر این جریانات اقیانوسی وجود نداشت، مناطق حارهای روزبهروز گرمتر و مناطق قطبی روزبهروز سردتر میشدند و مناطق بسیار محدودی روی کره زمین قابلسکونت بودند. از منظری دیگر نیز، اقیانوسها در اقلیم کره زمین نقش دارند. اقیانوسها از راه دور بر شکلگیری الگوهای جوی بهخصوص پدیدههای حدی مانند خشکسالیها، ترسالیها، سیلابها، توفانها و ... تأثیر دارند. به این نقش، الگوهای دورپیوندی میگویند که از معروفترین آنها، الگوی دورپیوندی نوسان جنوبی النینو است. این چرخه آبوهوایی، هر دو تا هفتسال یکبار باعث ایجاد ناهنجاری در آب و هوای کره زمین میشود و به علت انباشتهشدن انرژی زیاد در جنوب اقیانوس آرام ایجاد میشود. از نشانههای آن هم تغییر جهت جریان آبهای سرد و گرم و همچنین بادهای این منطقه است. از جمله شاخصهای دورپیوندی دیگری که بر آب و هوای کشور ما تأثیرگذار هستند، میتوان به نوسان اطلس شمالی و نوسان شمالگان اشاره کرد که تحقیق درخصوص ارتباط این دورپیوندها با الگوی بارش و خشکسالی در کشور در حال انجام است. الگوهای دورپیوندی از راه دور و در مقیاس جهانی بر آب و هوای کره زمین تأثیر دارند. مناطق مجاور اقیانوسها و دریاها تأثیر مستقیم و بیشتری از تبادل جو و اقیانوس و اثرات آن در شکلگیری اقلیم منطقه دارند. بهعنوانمثال کشورهای واقع در مناطق حارهای مانند مالزی و تایلند، در مقایسه با مناطق دور از این حوضههای آبی، بارش سالانه بیشتری دریافت میکنند. در کشور ما نیز سواحل دریای خزر از پربارشترین مناطق کشور است که رشتهکوه البرز نیز باعث صعود هوای مرطوب آن و شکلگیری ابر و بارش میشود. پدیدههای جوی مخرب و مخاطرهآمیزی که در کشور ما اتفاق میافتد، ناشی از برهمکنش مستقیم جو و اقیانوس است. یکی از دلایل مهمی که باعث بروز این پدیدهها میشود، گرمشدن بیش از حد دمای سطح آب است. شرط اصلی توفانهای حارهای، گرمشدن دمای سطح آب اقیانوس بیش از 27 درجه سلسیوس است. در دهه اخیر، توفانهای حارهای گونو و فت که در دریای عرب شکل گرفتهاند، به سواحل ایرانی دریای عمان رسیده و موجب بارش و وزش باد شدید در آن منطقه شدهاند. از دیگر پدیدههای حدی که هرازگاهی در استان گیلان اتفاق میافتد، بارش برف سنگین است که به علت ریزش هوای سرد ناشی از نوسانهای شمالگان از سوی مناطق قطبی روی دریای خزر (که نسبتا گرم است)، اتفاق میافتد. از دیگر پدیدههای حدی که در آبهای ساحلی شمال و جنوب کشور اتفاق میافتد و علت اصلی آن ناپایداری شدید جوی در مقیاس متوسط روی دریاهاست، گردباد دریایی است که پیشبینی آن بسیار مشکل و پدیدهای مخرب بهویژه برای دریانوردی و ماهیگیری است. بیشترین بارشی که در ایران بهویژه شمالغرب، غرب و مرکز اتفاق میافتد، نشئتگرفته از سامانههای جویای است که روی اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه و سیاه ایجاد شده و باعث بارش باران و برف میشوند. بارشهایی که در تابستان در جنوبشرق ایران اتفاق میافتند ناشی از پدیدهای به نام مانسون است که در اقیانوس هند به علت تضاد دمایی بین خشکی و اقیانوس شکل میگیرد. رطوبت منتقلشده از دریاها بهسوی خشکی، علاوه بر ایجاد پدیدههای جوی، بر احساس آسایش اقلیمی افراد هم تأثیرگذار است. بهعنوانمثال در تابستان ممکن است دمای هوا در رشت و تهران 33 درجه باشد، ولی به دلیل رطوبت بالا در رشت، احساس آسایش دمایی کمتر خواهد بود. همانگونه که ذکر شد، دوری و نزدیکی از اقیانوسها و دریاها تأثیر زیادی بر الگوهای آبوهوایی و اقلیم آن منطقه دارد. همین موضوع باعث شده که بیشترین جمعیت جهان در مناطق ساحلی سکونت گزینند. الگوی آب و هوای کشور ایران نیز به طور غیرمستقیم ناشی از تأثیر اقیانوسها و الگوهای دورپیوندی است و به طور مستقیم در اثر برهمکنش هوا و دریا با دریاهای مدیترانه، سیاه، خزر، خلیجفارس و دریای عمان است که از نقش دو رشتهکوه البرز و زاگرس نیز نباید غافل بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.