بررسی انواع مخاطرات دریایی در دریاهای پیرامونی و چگونگی مقابله با آنها
تأثیر متقابل انسان و پهنههای آبی
حميد عليزادهلاهيجاني.دانشیار پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی
روی کره زمین پدیدههای مختلفی وجود دارند که اگر ناگهان، با شدت زیاد یا با فراوانی زیاد روی دهند، میتوانند زندگی انسان را تحتتأثیر قرار دهند. این تأثیرات ممکن است باعث مرگومیر، بیماری و جراحت انسان شود یا اینکه فعالیتهای روزمره انسان را دچار اختلال کند. این پدیدهها به خودیخود مخاطرهآمیز نیستند، بلکه مخاطرهآمیزبودن آنها با قرارگیری انسان و تأسیسات انسانساز در مجاورت آنها تعریف میشود. میزان مخاطرهآمیزبودن آنها برای جوامع مختلف و برای تأسیسات مختلف نیز متفاوت است. به پدیدههای طبیعیاي که تأثیر مخرب روی انسان و فعالیتهای انسانی دارد، «مخاطرات طبیعی» گفته میشود. به آن بخش از مخاطرات طبیعی که بدنههای آبی نهایی (دریاچه، دریا و اقیانوس) سواحل و جزایر آنها را تحتتأثیر قرار میدهند، «مخاطرات دریایی» میگویند. اگر مخاطرات طبیعی باعث مرگومیر تعداد زیادی از انسانها شود یا اگر سبب اختلال گسترده در فعالیتهای انسانی شود، به آن «بلای طبیعی» میگویند. بنابراین اگر حادثه طبیعی شدیدی در منطقهای روی دهد که فاقد جمعیت انسانی و تأسیسات انسانساز باشد، بهعنوان مخاطره طبیعی و بلای طبیعی نامگذاری نمیشود و تنها به عنوان «پدیدهای طبیعی» شناخته میشود. در بسیاری از موارد، انسان برای جلوگیری از رویدادهای طبیعی، هیچ کاری نمیتواند انجام دهد. اما انسان نقش مهمی در تبدیل یک پدیده طبیعی به یک حادثه طبیعی و تبدیل آن به یک بلای طبیعی دارد. برای مثال، تمرکز جمعیت و تأسیسات در ناحیه پست ساحلی، بهسادگی میتواند در اثر توفانی معمولی، به یک فاجعه بزرگ تبدیل شود، درحالیکه آن توفان برای ساحلی که پیشبینیهای لازم و درستی برای سکونت را لحاظ کرده، هیچ خطری بههمراه ندارد. در برخی موارد، دخالت انسان در طبیعت باعث افزایش شدت یا افزایش فراوانی رویدادهای طبیعی میشود. برای مثال در گذشته نیز انتقال غبار از ناحیه بیابانی به دیگر نواحی به طور طبیعی وجود داشت، اما فعالیتهای انسان در چند دهه گذشته با خشککردن تالابها، ازبینبردن پوشش گیاهی و استفاده از آب رودخانهها، باعث تشدید انتقال غبار شده است. در دریاها، سواحل و جزایر پدیدههای طبیعی مختلفی وجود دارند که میتوانند مخاطرهآمیز باشند. مخاطرات طبیعی در دریاها از دیدگاههای مختلف قابل تقسیمبندی است. مخاطرات زمینشناختی (مانند سونامی)، مخاطرات جوی و فیزیکی (مانند افزایش تراز آب، توفان، موج و جریانهای ساحلی) و مخاطرات زیستی (مانند شکوفایی جلبکی) در دریاهای پیرامونی ایران در گذشته اتفاق افتادهاند و احتمال رویداد آنها در آینده نیز وجود دارد. فعالیتهای انسانی در محیطهای آبی نیز میتواند منشأ مخاطرات برای سواحل و محیطزیست باشد. رایجترین مخاطره انسانساخت در دریاها و اقیانوسها حوادث مربوط به تأسیسات نفتی و نفتکشهاست. مخاطرات دریایی در دریاهای پیرامونی دریای خزر: طیف گستردهای از مخاطرات در دریای خزر قبلا رخ داده است. برخی از مخاطرات نیز با توجه به ویژگیهای محیطی دریای خزر احتمال وقوع آنها وجود دارد. نوسان سریع تراز آب خزر به دلیل تغییر در میزان بارندگی در حوضه آبریز، پدیدهای است که بسیاری با آن آشنا هستند. افزایش تراز آب به دلیل وقوع توفان، ایجاد امواج مرتفع در هنگام هوای توفانی، تشکیل جریانهای شکافنده در آبهای ساحلی، شکوفایی جلبکی، گسترش آلودگی نفتی و ورود گونههای مهاجم از پدیدههای مخاطرهآمیز رایج در خزر هستند. احتمال رویداد گلفشان، زمینلغزه و زمینلرزه و بهتبع آنها، احتمال تشکیل امواج بلند سونامی، البته نه بهشدت سونامی اقیانوسی، نیز وجود دارد. خلیجفارس: خلیجفارس، دریای کمعمقی است که امکان تشکیل سونامی در آن وجود ندارد و حتی با فرض رویداد سونامی در دریای عمان، امواج آن تنها در محدوده تنگه هرمز وارد خواهند شد. مهمترین مخاطرات دریایی در خلیجفارس عبارتند از: امواج مرتفع ناشی از بادهای توفانی، شکوفایی جلبکی، گونههای مهاجم و سمی و آلودگی محیطی. البته گرچه جزرومد پدیدهای دورهای و از دیرباز شناخته شده است، اما عدم اطلاع از ویژگیهای جزرومد و جریانهای ناشی از آن میتواند برای افراد غیرحرفهای مخاطرهآمیز باشد. تشکیل جریان شکافنده، پدیدهای رایج در بسیاری از آبهای ساحلی خلیجفارس است. دریای عمان: در دریای عمان همه مخاطرات یک محیط اقیانوسی قابلدریافت است. در دریای عمان، گسل مکران به طول حدود هزار کیلومتر با روند غربی- شرقی گسترده شده است. این گسل قبلا زمینلرزههای شدیدی را ایجاد کرده و سونامیهای پس از آن نیز در سواحل ثبت شده است. همچنین فلاتقاره و شیبقاره در آبهای دریای عمان بسیار پرشیب است و سونامی ناشی از زمینلغزه نیز در دریای عمان محتمل است. بهعلاوه بادهای موسمی در دریای عمان ایجاد امواج مرتفع میکنند که برای فعالیتهای دریایی و ساحلی میتواند مخاطرهآمیز باشد. در برخی موارد در فصل بادهای موسمی، ممکن است توفان روی دهد که در صورت بروز توفان، کل خط ساحلی ایران در دریای عمان؛ از بندرعباس تا گواتر میتواند دچار مخاطرات ناشی از توفان شود. رویداد توفان همراه با امواج مرتفع، افزایش تراز آب در ساحل (خیزاب) و وزش باد شدید و وقوع بارندگی سیلآساست. وقوع شکوفایی جلبکی، رویداد ناگوار آبهای ساحلی ایران در دریای عمان در سالهای اخیر بوده است. همچنین تشکیل جریان شکافنده بهدلیل شکست موج در آبهای ساحلی بسیار رایج است. سواحل صخرهای مکران در برخی نواحی دارای ارتفاع زیاد و ناپایدار است. ریزش ناگهانی صخرههای ساحلی نیز پدیدهای مخاطرهآمیز در سواحل دریای عمان بهشمار میآید. به دلیل تردد زیاد کشتیها در دریای عمان و امکان حادثه برای آنها، گسترش آلودگی بهدلیل حوادث دریایی نیز یکی دیگر از مخاطرات دریای عمان محسوب میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.