|

براي حفاظت از آب‌ها چه بايد كرد؟

اقيانوس‌های زمين تب‌دار است

علی مهدی‌نیا . دانشیار پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی

آ ثار زيان بار اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها حداقل یک‌چهارم کربن‌دی‌اکسید حاصل از مصرف سوخت‌های فسیلی در اقیانوس‌ها حل می‌شود. از شروع دوران صنعتی در قرن نوزدهم تاکنون، اقیانوس‌ها 525‌میلیارد تن کربن‌دی‌اکسید اضافی را از اتمسفر جذب کرده‌اند و درحال‌حاضر این مقدار حدود 22‌میلیون تن در روز است. دانشمندان در ابتدا تصور می‌کردند ممکن است این پدیده مفید باشد زیرا موجب می‌شود کربن‌دی‌اکسید کمتری در هوا باقی بماند و در نتیجه کره زمین، کمتر گرم شود. اما دانشمندان به‌تازگی متوجه شده‌اند این پدیده موجب تغییر ترکیب شیمیایی آب اقیانوس‌ها می‌شود. وقتی کربن‌دی‌اکسید جذب آب دریا می‌شود، واکنش‌های شیمیایی در محیط آب دریا رخ می‌دهد و باعث می‌شود اسید ضعیفی به نام اسید کربنیک تشکیل شود. اسید کربنیک باعث حل‌شدن آهک می‌شود که در آب دریا به فراوانی وجود دارد و صدف یا پوسته بسیاری از موجودات زنده دریایی از آن تشکیل شده است. این واکنش‌های شیمیایی «اسیدی‌شدن اقیانوسی» نام دارند. اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها حاصل افزایش نامطلوب کربن‌دی‌اکسید در اتمسفر است که بیشتر از فعالیت‌های صنعتی و خودروها ناشی می‌شود. اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها بسیار کند و نامحسوس روی می‌دهد، ما این تغییر را احساس نمی‌کنیم بلکه باید از دستگاه‌های سنجش میزان اسیدی‌شدن (پی‌اچ‌متر) استفاده کرد. پیش از این، دانشمندان چندان در مورد این پدیده نگران نبودند زیرا تصور می‌کردند که رودخانه‌ها می‌توانند مقدار کافی مواد شیمیایی را وارد دریاها کنند که اسید کربنیک را خنثی کند. دانشمندان این اثر پایدارسازی را «اثر بافِری» می‌نامند. اما افزایش فعالیت‌های صنعتی و انحلال بیش‌ازحد کربن‌دی‌اکسید در اقیانوس‌ها باعث شد این اثر بافری طبیعی نتواند پایدار بماند و در نتیجه آب سطحی اقیانوس‌ها اسیدی‌تر شود. لایه‌های سطحی به‌تدریج با آب عمیق مخلوط می‌شوند و درنهایت کل اقیانوس از این مسئله تأثیر می‌پذیرد. از شروع انقلاب صنعتی تا به حال، pH آب سطحی اقیانوس‌ها، از 8.2 به 8.1 کاهش یافته است (یعنی آب دریاها اسیدی‌تر شده است) و انتظار می‌رود تا پایان قرن حاضر، حدود 0.3 تا 0.4 واحد کاهش pH در اقیانوس‌ها رخ دهد. شاید کاهش یک‌دهم واحدی pH آب سطحی اقیانوس‌ها زیاد به نظر نرسد، اما با توجه به مقیاس لگاریتمی pH، این به آن معناست که مقدار اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها حدود 30 درصد افزایش یافته است. اگر جذب کربن‌دی‌اکسید با سرعت کنونی در اقیانوس‌ها صورت گیرد، مقدار اسیدی‌شدن آب دریاها ممکن است تا پایان قرن حاضر تا 120 درصد بیشتر شود و مقدار pH به حدود 7.8 برسد. اما این اسیدی‌شدن چه اثری روی حیات اقیانوس‌ها دارد؟ بسیاری از واکنش‌های شیمیایی حیاتی به تغییرات کوچک pH حساسند. به‌عنوان‌مثال pH خون انسان حدود 7.35 تا 7.45 است. اگر pH خون، 0.2 تا 0.3 واحد کاهش یابد ممکن است باعث تشنج، کما و حتی مرگ انسان شود. کاهش کوچک pH آب دریا نیز می‌تواند اثرات مخربی روی حیات دریاها بگذارد. انتظار می‌رود اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها بر رده‌های مختلف موجودات اقیانوسی تأثیر بگذارد. مثلا افزایش غلظت کربن‌دی‌اکسید در اقیانوس‌ها ممکن است برای فتوسنتز جلبک‌ها و علف‌های دریایی مفید واقع شود. از طرف دیگر بررسی‌ها نشان داده است که محیط اسیدی‌تر، روی برخی گونه‌های موجود زنده که حیاتشان به تولید کربنات‌کلسیم وابسته است، اثر مخربی خواهد گذاشت. به‌عنوان‌مثال صدف‌ها، حلزون‌ها، خارپشتان دریایی، مرجان‌ها و پلانکتون‌های آهکی، طی اسیدی‌شدن دریاها، به‌شدت آسیب خواهند دید. وقتی حیات این موجودات در خطر باشد، آنگاه موجوداتی نظیر ماهی‌ها هم که از آنها تغذیه می‌کنند، در خطر خواهد بود. بسیاری از مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی در جهان به ماهیان و موجودات آبزی در اقیانوس‌ها وابسته است، بنابراین اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها به‌عنوان یک مشکل جهانی در حال ظهور است. به نظر می‌رسد در میان دریاهای ایران، خلیج‌فارس بیش از دیگر دریاها در معرض اسیدی‌شدن باشد. خلیج‌فارس یکی از گرم‌ترین، شورترین و کم‌عمق‌ترین دریاهای جهان است که فعالیت‌های نفتی در آن رونق دارد. به دلیل کمبود آب، کشورهای جنوبی خلیج‌فارس بخش عمده‌ای از سوخت‌های فسیلی را برای شیرین‌سازی آب دریا مصرف می‌کنند. به همین دلایل، خلیج‌فارس و بوم‌سازگان بی‌نظیر آن در معرض تهدید جدی اسیدی‌شدن دریاست. به همین دلیل پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی نسبت به ایجاد یک ایستگاه سنجش اسیدی‌شدن دریا در جزیره هنگام اقدام کرده، ولی لازم است در سراسر خلیج‌فارس و به‌ویژه در بوم‌سازگان‌های حساسی نظیر جزایر مرجانی پایش صورت گیرد تا در صورت مشاهده خطر، مسئولان از آن آگاه شوند. ------------------------------------------------ با آلودگی آب دریاها و اقیانوس‌ها چه باید کرد؟ هرساله ‌میلیون‌ها تن زباله وارد اقیانوس‌ها می‌شود. بسیاری از این زباله‌ها با امواج و جریان‌های جزر و مدی، شسته شده و به سواحل آورده می‌شوند. بخشی به صورت شناور باقی مانده و بخشی هم به ژرفای اقیانوس‌ها فرومی‌روند و دراین‌میان، برخی جانوران دریایی آنها را می‌خورند. آلودگی دریا شامل طیف وسیعی از آلودگی‌ها نظیر نشت نفت، ورود فاضلاب‌های تصفیه‌نشده شهرهای ساحلی، افزایش غلظت مواد مغذی در دریاها، انتقال سموم دفع آفات از طریق رودها به دریا، حضور گونه‌های مهاجم، آلودگی به فلزات سنگین، آلودگی ناشی از استخراج مواد معدنی از اعماق اقیانوس‌ها و سواحل، اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها در اثر جذب کربن‌دی‌اکسید اتمسفر، آلودگی رادیواکتیو، آلودگی حرارتی ناشی از آب‌شیرین‌کن‌ها و... از این قبیل است. تخمین می‌زنند 44 درصد از منابع آلاینده‌های دریایی در خشکی‌ها قرار دارد و 33 درصد از آلاینده‌ها هم از طریق اتمسفر وارد دریاها می‌شود. درعوض، آلودگی ناشی از شناورها و لکه‌های آلودگی ناشی از حوادث دریایی 12 درصد، تخلیه مواد زائد توسط کشتی‌ها به داخل اقیانوس‌ها 10 درصد و استخراج معادن دور از ساحل یک درصد از سهم آلاینده‌های دریایی را به خود اختصاص داده‌اند. براساس برخی تخمین‌ها، تا سال 2050 جمعیت جهان به حدود 9‌میلیارد نفر افزایش می‌یابد که در این میان، حدود 60 درصد از این جمعیت در فاصله 60 کیلومتری از سواحل ساکن خواهند بود و فعالیت‌های کشاورزی و صنعتی مورد نیاز برای حمایت از این جمعیت، فشار را روی مناطق ساحلی و دریاها افزایش خواهد داد. برخی اوقات ممکن است نوع مواد، آلوده‌کننده نباشد بلکه افزایش غلظت یا انباشت این مواد موجب آلودگی می‌شود. برای مثال مواد مغذی مثل نیتروژن و فسفر، عناصر ضروری برای رشد گیاهان هستند، ولی اگر مقدار آنها در آب زیاد شود، می‌تواند موجب رشد چشمگیر جلبک‌ها یا به‌اصطلاح شکوفایی جلبکی شود. شکوفایی جلبک‌ها، به‌ویژه اگر نوع جلبک‌ها سمی باشد، می‌تواند بسیار مضر باشد. وقتی مقدار زیادی از جلبک‌ها تولید می‌شود، فساد آنها در آب موجب کاهش اکسیژن می‌شود و اکسیژن کمتری در دسترس جانداران دیگر قرار می‌گیرد و به‌این‌ترتیب مناطق کم‌اکسیژن یا مرده دریایی تشکیل می‌شود. تشکیل مناطق مرده دریایی موجب مرگ دیگر آبزیان یا مهاجرت آنها می‌شود. نیترات و آمونیوم همراه با رواناب‌های کشاورزی به رودخانه‌ها، دریاها و در نهایت اقیانوس‌ها وارد می‌شوند. پیش‌بینی می‌شود که میزان ورود این مواد مغذی تا سال 2030 تا 14 درصد افزایش یابد. تخلیه این مواد موجب شده است تالاب‌های ساحلی و جنگل‌های حرا در این مناطق کاهش یابد. در دریای خزر تقریبا 60 فاضلاب کشاورزی که به دریا وارد می‌شود، تصفیه‌نشده است. زباله‌های دریایی از دیگر مشکلات آلودگی در اقیانوس‌ها هستند. زباله‌های دریایی بر حیات دریاها تأثیر می‌گذارند و می‌توانند موجب مرگ آبزیان شوند و حتی می‌توانند در ناوبری شناورها اختلال ایجاد کنند. 80 درصد زباله‌های دریایی، پلاستیک است که بسیاری از آنها غیرقابل‌تجزیه هستند. پلاستیک‌ها خطراتی را برای ماهیان، پرندگان، خزندگان و پستانداران دریایی و حتی ساکنان مناطق ساحلی ایجاد می‌کنند. غیر از مواد شیمیایی و پلاستیک‌ها، فلزات سنگین مانند جیوه، سرب، نیکل، آرسنیک و کادمیوم نیز ترکیباتی هستند که در بدن آبزیان تجمع می‌یابند. این فلزات حتی در غلظت‌های کم نیز سمی هستند. آلودگی فلزات سنگین ممکن است در اثر استخراج فلزات از معادن کف اقیانوس‌ها یا از فاضلاب صنایع مانند آب‌شیرین‌کن‌ها و صنایع سنگین ساحلی پدید ‌آید. این فلزات به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم وارد چرخه غذایی شده و مصرف غذاهای دریایی را برای بشر نامناسب می‌کند. بیش از 63‌ هزار نوع ماده شیمیایی آلی مختلف در سطح جهان تولید می‌شود که از میان آنها چهارهزار و500 ماده با عنوان مواد آلی پایدار شناخته می‌شوند. این مواد در برابر تجزیه مقاومند و ممکن است در بافت بسیاری از گونه‌های آبزی تجمع یابند. آنها همچنین در بستر دریا و در میان گل‌ولای و رسوبات ته‌نشین می‌شوند. بنابراین ممکن است غذاهای دریایی که مردم آن مناطق استفاده می‌کنند، به این مواد آغشته شوند و به این طریق ممکن است آلودگی به مصرف‌کنندگان انتقال یابد. به دلیل خطراتی که آلاینده‌های دریایی برای محیط‌زیست و بشر دارند، مقررات بین‌المللی گوناگونی در مورد آلودگی اقیانوس‌ها و دریاها وضع شده است. دریاهای پیرامونی ایران و آب‌های ساحلی کشور نیز از نظر ورود مواد آلاینده در وضعیت مناسبی نیستند. نبود شبکه فاضلاب شهری و سیستم تصفیه فاضلاب شهری و صنعتی در شهرهای ساحلی و شهرهای واقع در حوضه آبریز دریاها باعث می‌شود روزانه مقدار زیادی از مواد آلاینده وارد آب‌های ساحلی و دریاهای پیرامونی کشور شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.