یادداشتی بر نمایش «هویت پروانههای مرده»
گوشی خود را در حالت «پرواز» قرار دهید
پریسا امتعلی
برخلاف اکثر کارگردانهای قدیمی که عموما در تئاترهایشان از صحنههایی با جزئیات زیاد بهره میبرند و برای جذابکردن آن و در رقابت با نمایشهای متعددی که در حال اجراست از المانهای نامعمول - مثل آب- در صحنه استفاده میکنند (البته به غیر از استفاده از سوپراستارهای سینما)، جوانترها بیشتر از دنیای مینیمال میآیند و صحنههای سیاه و خالی را برای روایتشان مناسبتر میبینند. آنها ترجیح میدهند این خالیبودن صحنه را با بازیهای قوی و جریان سیال داستان در زمان و مکان پر کنند. «هویت پروانههای مرده» کار احمد سلگی هم یکی از همین نوع تئاترهاست. صحنه تقریبا خالی است. البته در کنارههای صحنه نخهایی با تونالیتهای از رنگ بنفش که به سمت سقف میروند دیده میشوند -که تا پایان نمایش متوجه ضرورت وجودشان نمیشویم- اما به جز آن، چهار عدد چهارپایه وجود دارد که در طول اجرا خود آنها صحنه را به شکلهای مختلف میسازند و نقشهایی غیر از وجود واقعیشان به خود میگیرند. کارگردان در این صحنه خالی، از هرچیزی برای کمک به روایت استفاده میکند. گاهی بازیگر را تخت میکند و گاهی چهارپایه را تلویزیون. در نمایش «هویت پروانههای مرده» شخصیتها در یکدیگر استحاله مییابند و نقشهایشان جابهجا میشود و زمان در آن سیری خطی ندارد. انتخاب صحنه خالی میتواند به دلیل دشواری ساخت دکور و مهیاکردن هزینههای آن هم باشد؛ که در این صورت میتوان گفت این محدودیت، توفیقی اجباری است که خلاقیتی مطلوب را رقم زده است و از طرفی هم میتواند به علت دنیای خالی جوانهایی باشد که دیگر تخت و دیوار برایشان تعاریف معمول را ندارد و با اعتمادی که به خود دارند، بدون همه این چیزها، نهتنها میتوانند تئاتر كار كنند بلکه میتوانند زندگی کنند. به لزوم قراردادها و کلیشههای معمول در ارائه آثار هنریشان باور ندارند و این فضای تاریک و خالی را مناسبتر میبینند برای «پرواز» خیال خودشان و تماشاگران (به یاد میآورم جملهای که توسط کارگردان در ابتدای نمایش و بازیگران در طول نمایش، چندینبار تکرار میشود و از تماشاگران میخواهد تلفن همراهشان را در حالت «پرواز» قرار دهند). در بسیاری از نمایشهای اخیر به شکل سنتی پردهها کنار نمیرود و بازیگری جدا از ما -به واسطه گریم، لباس یا فاصله سن از ما- نمایش را شروع نمیکند. بلکه بازیگرانی همشکل ما گاهی با خود ما وارد صحنه میشوند و بازی را هنگامی که شانهبهشانه ما راه میروند، شروع میکنند. گاهی حتی میان ما نشستهاند و بازیگر تمام مدت با یکی از ما - تماشاگران- صحبت میکند (مثال: نمایش «شنیدن» به کارگردانی امیررضا کوهستانی، تیر و مرداد 94) و گاهی ما نشستهایم و بازی از بیرون سالن تئاتر، جایی که ما چند دقیقه پیش حضور داشتیم، شروع میشود و از همان در به داخل سالن میآید (مثال: نمایش «بهمن» به کارگردانی افروز فروزند، آذر و دی 94). اینها همه فاصله هنرمند و تماشاگر را از بین برده است. فاصلهای که در دنیای امروز هم از بین رفته و در بسیاری از هنرهای تجسمی هم شاهد آن هستیم که مخاطب خود وارد کار میشود و کار را تکمیل میکند یا بعضا آن را میسازد و هنرمند فقط بستر آن را مهیا کرده است. بهنوعی مخاطب نیز در این بازی / هنر دخیل است و به معنایی خود بازیگر است. در این تئاتر هم از بیشترین امکاناتی که فاصله بازیگر و هنرپیشهها را کم کند، کمک گرفته شده است. از جمله آغازینی که برای خاموشکردن تلفن همراه در ابتدای تمام نمایشها گفته میشود تا ورود هنرپیشهها به جایگاه تماشاگران در پایان نمایش. بیشتر تماشاگران که جوان هستند حتما موقعیتهایی را که در تئاتر روایت میشود در زندگی خود تجربه کردهاند. تجربه مهاجرت دوستشان، تجربه تصور صحنههایی از زندگیشان آنطورکه دوست داشتهاند اتفاق بیفتد یا تجربه فاصلهای که با روانکاو -یا هر مخاطب دیگری- دارند و نمیتوانند تمام هیاهو و تمام خاطرات زندگیشان را که در یک لحظه از ذهنشان میگذرد، برای او بازگو کنند و همین موقعیتهای تجربهشده، باز فاصله نمایش را از تماشاگر کم میکند. از بازیهای دقیق و اشارات درست به جزئیات در یکی از صحنههای اصلی که دو شخصیت اصلی در ترمینال اتوبوس از یکدیگر خداحافظی میکنند، چنین برمیآید که بارها و بارها در ذهن کارگردان ساخته شده است؛ برخلاف صحنهای که یکی از شخصیتها به علت بیماری سرطان رو به مرگ است و از معشوقش میخواهد دستگاه را از بدن او جدا کند تا بمیرد. در این صحنه جدا از بازی اغراقشدهای که باورپذیر نیست، يكگره مطرح میشود که خود میتواند برای یک نمایش کامل کافی باشد. نمایش دو خط اصلی داستانی دارد؛ داستان جدایی زوجی که هر دو بازیگر تئاتر بودهاند و بیماری سرطان پسری که دوستش چندین سال پیش او را ترک کرده و چند داستان کوچک که در واقع کارکردشان، روشنکردن موقعیت و درک بیشتر از شخصیتهای اصلی است و گاهی هم بهعنوان رابط زمان گذشته و حال هستند. اما بعضی از این داستانها گمراهکننده و کلیشهای از آب درآمده است. ماجرای سقط جنین یا کودکی که به علت چپدستبودن، پدرش او را فرزند خود نمیداند و چون تمام این شخصیتهای مختلف را همان چهار بازیگر اصلی میآفرینند، بازیهای این داستانهای فرعی، تئاتر را به سمت نمایشهای کمدی تئاتر گلریز میبرد که در آن شخصیتی بهزور میخواهد نقشی را بازی کند که نمیتواند و سعی میکند از کلیشههای رایج استفاده کند. به غیر از این قسمتها، بازیها مخصوصا در نقاط اوج احساسی نمایش بسیار تحسینبرانگیز است. انگیزه بازیگران برای اجرائی بیعیبونقص و برای نمایش تمام قابلیتهایشان، کمتر از انگیزههای کارگردان همسنشان نیست. لزوم حفظ تمرکز زیاد برای داشتن هماهنگی، که به علت بازی با زمان و مکانهای متفاوت و حتی عوضشدن نقشها با همدیگر بسیار دشوار مینماید، نتوانسته مانع تسلط آنها بر بازی احساسیشان شود. در مجموع تماشای این نمایش - که برگزیده هجدهمین جشنواره تئاتر دانشجویی است- ساعتی لذتبخش را میسازد و حضور پرتعداد تماشاگران میتواند انگیزهای قوی برای کارگردان و بازیگران جوانش باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.