|

نگاهی به نمایش «سوراخ» به کارگردانی جابر رمضانی

وقتی کمدی به ما می‌خندد

امید طاهری. عضو کانون ملی منتقدان تئاتر ایران

نمایش کمدی سوراخ، دریچه‌ای است به جهان معاصر؛ جهانی پر از تضاد، پر از پارادوکس، پر از لحظات مضحکی که حاصل کنار هم قرارگرفتن خبرهای متناقض، رفتارهای متناقض و محصولات متناقض است. سوراخ را نمی‌توان معنی کرد. این اثر در اندامی ارائه می‌شود و چنان قرابتی با جهان عینی دارد که تنها باید به درک آن نائل شد؛ البته اگر قدرت درک وجود داشته باشد. تلاش برای معنی‌کردن این نمایش و هر اثر هنری دیگری تلاش بی‌ثمری است که ما را از درک اثر دور می‌کند. در رویا‌رویی با این اثر، باید در افسون آن شناور شد. همان چیزی که نمایش از ما طلب می‌کند. موزیک بلند پیش از تابیده‌شدن نور فرصتی است برای همراهی و یکی‌شدن با اثر. سوراخ را چگونه می‌توان معنی کرد؟ اصلا جهان امروز را چگونه می‌توان معنی کرد؟ داده‌های زندگی امروز بشر را چگونه م‌ي‌توان معنی‌کرد؟ این جهان در حال خودویرانگری است. در مورد یک خودویرانگر که انگشت روی ماشه انفجار گذاشته، چه می‌توان گفت؟ شما چقدر در معناکردن عمل مردی که از پل خود را حلق‌آویز کرد، توانا هستید؟ چطور می‌توانید پیداشدن یک گوسفند در وان حمام یک دیپلمات را معنی کنید؟ جهان در حال حماقت است؛ لطفا مزاحم نشوید. درست مانند دوران پیشاجنگ جهانی. گویا مفاهیم، دانش، علم، اخلاق، دین، همه و همه لباس‌هایی بر تن جهان بودند که اکنون همه را از تن به در کرده، زیر سرش گذاشته و به حماقت خود مشغول شده است. این جهان پشت کرده به بیش از دو ‌هزار سال تاریخ مکتوب اندیشیدن و افسار خویش را پاپیون زده، تزیین کرده و به دست حماقت سپرده است. جهان امروز جهان حرکت موازی متناقض‌هاست. از یک سو عده‌ای می‌شوند داعشی. در موهای خون‌آلود سری ازتن‌جدا چنگ زده و رو به دوربین شانزده مگاپیکسل لبخند می‌زنند. از سوی دیگر عده‌ای برای پای شکسته سگی زبان‌بسته روزها و هفته‌ها فعالیت مدنی می‌کنند. این جهان فرزند ماست. فرزند زیست انسان معاصر است. فرزند مخوفی که برای بلعیدن پدر و مادر خویش دهانش را باز کرده. در چنین جهانی، معانی را چگونه جست‌وجو و دریافت کنیم؟ نمايش سوراخ چیز عجیب و پیچیده‌ای نیست؛ حفره بزرگی است روی تاریخ زیست بشری. تاریخ بیش از دو هزار ساله علم، فلسفه، هنر، دین و سیاست. حالا با این سوراخ عظیم، با این حفره‌ای که جنگ‌ها، انفجارها، نظم‌ها، سیاست‌مدارها و... بر پیکر زیست بشری به وجود آورده‌اند، چه کنیم؟ چطور معنایش کنیم؟ چه باید بگوییم؟ سوراخ چیز عجیب و غریبی نیست. همه‌جا وجود دارد. هر پدیده‌ای یک سوراخ دارد. سوراخ سیاست، يكه تازي است. سوراخ دین، داعش و صهیونیسم است. سوراخ تفکر، دگم‌اندیشی است. سوراخ نظم جهانی، مهاجرت است و سوراخ هنر، بدفهمی و معنازدگی است. سوراخ چیز عجیب و پیچیده‌ای نیست. دریچه‌ای است که کارت شناسایی ما از آن بیرون می‌آید. حفره‌ای است که هویت ما از آن بیرون می‌ریزد. دریچه‌ای است که از آن کارت حافظه خودمان را پس می‌دهیم. سوراخ، نه معادله است نه معما؛ حفره‌ای است که همه‌جا وجود دارد؛ در چشمان ما وقتی به پدیده‌ها می‌نگریم و بخش عظیمی از حقیقت آن را نمی‌بینیم. در مغزمان وقتی که نمی‌توانیم اندیشمند و دیالوگ‌محور باشیم. روی زبانمان وقتی که نمی‌توانیم درست حرف بزنیم. روی قلبمان، وقتی که نمی‌توانیم به درک متقابل برسیم و شروع می‌کنیم به بافتن و بافتن و پیرامون خود را با حفره بافته‌هایمان می‌بندیم. سوراخ، خود ماییم. آدمیزاد، در جهان آفرینش یک سوراخ بزرگ است، سوراخی که همه وجوه الهی و شیطانی از آن زاده می‌شود. نمایش سوراخ، با پنج دری که برابرمان قرار می‌دهد، به وسعت پنج قاره جهان حرف می‌زند. برای تمام بشریت. جابر رمضانی با درک تناقض‌های جهان امروز توانسته نمایشی را تولید کند که در یک قاب عریض و ارائه یک وضعیت، کمیک‌بودن جهان را به نمایش بگذارد. وضعیتی که گذشته از پیوندهای محتوایی با اندام دنیای امروز، به لحاظ فرمی نیز اندام تکیده خودش را دارد. نمایش «سوراخ» از قصه‌گویی عبور می‌کند و با توقف در یک وضعیت مضحک، آن را آن‌قدر کش می‌دهد تا تعفن موجود در آن را آشکار کند و این کشداری، آنجا که سرعتش در صحنه تیراندازی به پایین‌ترین حد خود می‌رسد، به‌ناگهان در گروتسک زایمان گاو بزرگ در هم می‌آمیزد و مضحک‌بودن وضعیت را بیشتر نمایان می‌کند. اینجا کمدی زاده می‌شود. اما این‌بار کمدی برای خنداندن ما نمی‌آید. این‌بار کمدی می‌آید تا به ما بخندد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.