|

محرمانه‌های انتخاب رهبری

چرا آیات گلپایگانی و آذری‌قمی انتخاب نشدند؟

خبرآنلاین: جلسه مجلس خبرگان رهبری که بلافاصله بعد از فوت بنیان‌گذار کبیر انقلاب برگزار شد، به‌مثابه اکثر جلسات مجلس خبرگان در همه سال‌های بعد از آن روز محرمانه بود و پر از ناگفته‌ها. ناگفته‌ها و محرمانه‌هایی که فقط می‌توان آنها را از میان مرور خاطرات نمایندگان دوره اول مجلس خبرگان جست‌وجو کرد، ناگفته‌هایی از جنس موافقت‌ها و مخالفت‌ها با شورایی‌شدن رهبری یا معرفی مرحوم آذری‌قمی از سوی آیت‌الله خامنه‌ای یا آیت‌الله گلپایگانی از سوی جامعه مدرسین به‌عنوان گزینه‌های دیگر رهبری فردی. غروبی سخت رسید! آیت‌الله محمد مؤمن که در مجلس اول خبرگان سمت منشی هیأت‌رئیسه را به عهده داشت در مورد لحظه ارتحال امام و تماس با اعضای خبرگان این‌گونه روایت می‌کند: «از من که منشی اعضای هیأت‌رئیسه خبرگان بودم، خواستند تا با تلفن دفتر حضرت امام با کلیه اعضای خبرگان در سراسر کشور تماس بگیرم و آنها را به یک جلسه فوق‌العاده در مجلس شورای اسلامی برای ساعت هشت صبح فردا دعوت کنم و در عین حال قرار نبود خبری درباره حال حضرت امام داده شود. این تماس‌ها با توجه به اینکه تلفن تمامی اعضا را داشتیم تا دقایقی پس از اذان مغرب به طول انجامید و ما پس از ادای نماز، غمگین و ناراحت در بیت امام(ره) نشسته بودیم که حاج احمدآقا(ره) خبر فوت امام را دادند». شورای رهبری یا رهبری فرد؟ پس از آنکه وصیت‌نامه امام از طرف رئیس‌جمهوری وقت، آیت‌الله خامنه‌ای قرائت شد، بعد از وقفه‌ای کوتاه برای نماز، نوبت به همان انتخاب مهم رسید؛ «شورای رهبری یا رهبری فردی؟» هاشمی‌رفسنجانی که در آن برهه نايب‌رئیس اول آیت‌الله مشکینی در مجلس خبرگان بود، در کتاب خاطراتش به نام «بازسازی و سازندگی»، در تشریح این بخش از مذاکرات مجلس خبرگان که به صورت جلسه غیرعلنی برگزار شد و هنوز هم مسائل مطرح‌شده در این جلسه محرمانه باقی مانده است، می‌نویسد: «صحبت‌های زیادی شد. بعضی‌ها طرفدار رهبری شورایی و بعضی خواهان رهبری فردی بودند. بعضی آیت‌الله خامنه‌ای و بعضی‌ها آیت‌الله سیدمحمدرضا گلپایگانی را مطرح کردند و برای شورا هم اسم‌هایی برده شد». چه کسانی در لیست‌های شورای رهبری بودند؟ پیش از تغییر اصل صدوهفتم قانون اساسی که به انتخاب رهبری می‌پرداخت، این موضوع مطرح بود که اگر در میان افراد واجد شرایط رهبری به شرح مذکور در قانون اساسی، فردی واجد همه شرایط بود، همان شخص برای رهبری انتخاب شود، وگرنه از میان واجدان نسبی شرایط عمومی، سه نفر که نسبت به دیگران امتیازات بیشتر دارند، به‌عنوان شورای رهبری انتخاب شوند. این نکته موجب شد تا در ابتدای بررسی جانشین رهبری و پیش از تعیین گزینه شورای رهبری یا رهبری فردی، برخی به بیان فهرست‌هایی برای شورای رهبری به شرح زیر بپردازند. ترکیب اول: آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله مشکینی و آیت‌الله موسوی‌اردبیلی ترکیب دوم: آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله مشکینی، آیت‌الله موسوی اردبیلی، هاشمی‌رفسنجانی و سیداحمد خمینی ترکیب سوم: آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله مشکینی، آیت‌الله موسوی اردبیلی، آیت‌الله فاضل لنکرانی، آیت‌الله عبدالله جوادی آملی. سرانجام به دلیل مخالفت اکثریت خبرگان با شورای رهبری، هیچ‌یک از فهرست‌های ذکرشده، رنگ واقعیت نگرفت. موافقان و مخالفان شورایی‌شدن رهبری در جلسه عصر و به‌منظور انتخاب جانشین رهبری، اولویت با تعیین یکی از دو مدل رهبری بود؛ شورای رهبری یا رهبری فرد. در این میان بنابر گفته حائری شیرازی، آیت‌الله خامنه‌ای جز دسته موافقان شورای رهبری بودند، نکته‌ای که هاشمی‌رفسنجانی نیز بر آن مهر تأیید زده است: «اولین بحث ما این بود که شورا باشد یا فرد. ما که جزء هیأت‌رئیسه خبرگان بودیم و باید برنامه‌ها را تنظیم می‌کردیم، نظر ما این بود که شورایی باشد و شورای سه‌نفره را در نظر گرفتیم که آیت‌الله‌ خامنه‌ای، آیت‌الله‌ مشکینی‌ و‌ آیت‌الله‌ موسوی ‌اردبیلی بودند. نظر جامعه مدرسین روی آیت‌الله گلپایگانی بود و فرد را پیشنهاد دادند. یک بحث جدی داشتیم و وقت زیادی از جلسه را گرفته بود که فرد یا شورا باشد. این در اختیار ما بود و باید انتخاب می‌کردیم. فرد 45 رأی و شورا 35 رأی آورد. نظر آیت‌الله‌ خامنه‌ای روی شورا بود و سخنرانی خوبی هم کردند و توضیح دادند که شورا لازم است، اما وقتی که رأی گرفتیم، این‌گونه شد. اگر روزی قرار باشد که دوباره رهبری را انتخاب کنیم، بحث می‌کنیم که فرد یا شورا باشد. در اینجا مشکلی نداریم. من طرفدار شورا بودم و همان نظرم مانده است. قاعدتا نظر آیت‌الله خامنه‌ای هم همان است، ولی چون خبرگان رأی داده، فعلا این است. بعدا باید شرایط را ببینیم». همچنین هاشمی در کتاب خود نیز به موافقت آیت‌الله خامنه‌ای با شورای رهبری اشاره کرده و نوشته است که «خود ایشان پشت تریبون رفتند و گفتند من با رهبری شورایی مطابق قانون اساسی موافقم و با رهبری فردی مخالفم. پس چگونه نامزد بشوم؟» در میان موافقان رهبری فرد و در واقع مخالفان شورای رهبری نیز در جلسه به نطق پرداختند. حائری‌شیرازی که در آن زمان ردای موافقت با رهبری فردی را بر تن کرده بود، در رابطه با بحث و جدل میان موافقان و مخالفان رهبری فردی می‌گوید: «آن روز من صحبت کردم به‌عنوان مخالف، بعد از من یک موافق رفت، موافق به‌جای اینکه دلیل بیاورد شروع کرد به قسم‌دادن خبرگان، ایشان دلیلی نداشت برای حرف‌هایی که می‌زد». پس از رأی‌گیری و با موافقت اکثریت اعضای حاضر در مجلس خبرگان، شورای رهبری رد و رهبری فرد، در دستور کار جلسه خبرگان برای انتخاب جانشین رهبری قرار گرفت. آیت‌الله گلپایگانی گزینه جامعه مدرسین هاشمی که هرازگاهی به کنایه از محرمانه‌ماندن جلسه انتخاب رهبری یاد می‌کند، در قسمتی از خاطراتش از آیت‌الله گلپایگانی به‌عنوان گزینه جامعه مدرسین برای رهبری فردی نام می‌برد. او در کتاب خاطراتش نوشته است: «ابتدا به پیشنهاد اعضای جامعه مدرسین (حوزه علمیه قم) که عضو مجلس خبرگان بودند، آیت‌الله گلپایگانی مطرح شد. حدود ۱۴ نفر به ایشان رأی دادند». و سرانجام پس از رأی‌گیری در مورد رهبری آیت‌الله گلپایگانی به‌عنوان گزینه جامعه مدرسین، این‌بار آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان گزینه رهبری مطرح شد. این 14 نفر که می‌توان از آنها به‌عنوان یکی از نقاط خاکستری آن برهه از تاریخ خبرگان یاد کرد، در هر دوره‌ای از تاریخ سیاسی کشورمان، محل بحث و جدل گروه‌های سیاسی قرار گرفته‌اند؛ چنان‌که روزی هاشمی‌رفسنجانی در اینستاگرام خود در لفافه به منتقدانش اشاره می‌کند «عده‌ای هنوز دنبال برنامه‌های قدیمی خود هستند؛ همان‌ها که سال ۶۲ مقابل ریاست آیت‌الله مشکینی بر خبرگان ایستادند و مقابلش کاندیدا آوردند و بعد از ارتحال امام هم دنبال انتخاب رهبری غیر از «آقا» بودند و قبل از طرح نام ایشان، آیت‌الله گلپایگانی را برای رهبری کاندیدا کردند؛ ولی ناکام ماندند!» مخالفت آیت‌الله خامنه‌ای با رهبر شدنش آیت‌الله خامنه‌ای که خود مخالف رهبری فردی و موافق رهبری شورایی بود؛ پس از آنکه به ‌عنوان گزینه رهبری مطرح شد، در جایگاه تنها مخالف رهبری‌اش سخن گفت، نکته‌ای که با مخالفت اعضای خبرگان مواجه شد. آیت‌الله حائری‌شیرازی، عضو سابق مجلس خبرگان، نیز در نشستی به بیان ناگفته‌هایی از جلسه انتخاب رهبری پرداخت: «تا گفتند رهبری فردی، یکی از این خبرگان اسم رئیس‌جمهور را آورد و گفت ایشان چون اینهایی هم که شورایی می‌گفتند اسم ایشان را هم در قضیه می‌آوردند. یک‌دفعه ایشان بدون وقت‌گرفتن و بی‌قانون آمدند پشت تریبون، رنگ ایشان سرخ شده بود، گفت: می‌دانید می‌خواهید چه بر سر من بیاورید؟ التهاب شدید داشت، یکدفعه شورای نگهبانی‌ها گفتند آقا جان چرا جلوی اجرای قانون را می‌گیرید؟ ایشان چیزی نگفت، رفت سر جایش نشست». مرحوم آیت‌الله آذری قمی؛ گزینه پیشنهادی آیت‌الله خامنه‌ای برای رهبری آیت‌الله امامی‌کاشانی، نیز در برنامه تلویزیونی شناسنامه، به بیان روایتی از این مخالفت پرداخت و از اصرار آیت‌الله خامنه‌ای بر قبول‌نکردن مسئولیت رهبری و مطرح‌کردن مرحوم آذری‌قمی، از بنیان‌گذاران جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، برای گزینه رهبری روایت می‌کند. «شخص مقام معظم رهبری می‌گفتند نه، و روی این صحبت خود اصرار داشتند و از آن طرف روی انتخاب مرحوم آذری‌قمی اصرار داشتند. حتی بین آقا و آقای آذری صحبت‌هایی هم ردوبدل شد؛ اما در نهایت مجلس به مقام معظم رهبری رأی داد». خاطره‌گویی هاشمی در تکاپوی نمایندگان خبرگان رهبری برای انتخاب جانشین رهبری و مخالفت آیت‌الله خامنه‌ای با معرفی‌اش به‌عنوان رهبر آینده کشور، آیت‌الله هاشمی به ذکر خاطره‌ای از ایشان پرداختند؛ خاطره‌ای که موجب آرام‌شدن فضای ملتهب مجلس و آیت‌الله خامنه‌ای شد. بنابر گفته حائری‌شیرازی، در زمان بررسی آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان گزینه رهبری، آقایان شبستری و معصومی، نامه‌ای به هاشمی‌رفسنجانی دادند تا او به بیان صحبت‌های امام خمینی در مورد آیت‌الله خامنه‌ای بپردازد. حائری‌شیرازی در این رابطه می‌گوید: «برخلاف این نامه، آقای رفسنجانی از انجام این کار (به دلیل مخالفت آیت‌الله خامنه‌ای) اجتناب کرد. پس از آن آیت‌الله شبستری درباره این اقدام آقای هاشمی‌رفسنجانی اعتراض کرد؛ آقای رفسنجانی نیز در پاسخ گفت به دلیل مخالفت آقای خامنه‌ای موضوع را اعلام نکردم». در نهایت آقای هاشمی‌رفسنجانی، اعلام کردند که امام خمینی(ره) در یک جلسه عمومی و یک‌بار نیز در یک جلسه خصوصی به بنده فرمودند آقای خامنه‌ای بهترین فرد برای رهبری انقلاب اسلامی است. آیت‌الله محمد مؤمن در رابطه با رأی‌گیری برای رهبری آیت‌الله خامنه‌ای این‌گونه روایت می‌کند: «رأی‌گیری به صورت قیام و قعود نبود، بلکه رأی مخفی بود و باید در گلدان‌ها ریخته می‌شد. رأی را که شمردند، به نظرم چهارپنجم حاضران و شاید بیشتر از آن به ایشان رأی دادند، تعداد بسیار معدودی، رأی منفی بود که آن هم احتمالا به دلیل سؤالات مطرح‌شده درباره مرجعیت رهبری بود؛ وگرنه بیشتر از دوسوم کل اعضای مجلس خبرگان رأی به رهبریت آقای خامنه‌ای دادند. به‌این‌ترتیب طبق قانون، رهبریت ایشان محرز شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.