علیه بورژوازی روستایی
جواد لگزیان
«حتى اگر آينده روشنى در پيش نباشد، نبايد از حركت ايستاد». این جمله از آن مردی است که خود در سیاهترین روزهای ایتالیا در روزگار فاشیستها همواره با تفکر و انتقاد و اندیشه در تکاپو بود. آنتونیو گرامشی (1891-1937) روشنفكر و نظريهپردازی بود که از چشماندازهایی نو در عرصه جامعهشناسى سياسى دفاع میکرد و با كمونيسم جبرگرايانه حاكم بر شوروى بسیار فاصله داشت. او با دانشی ژرف به سراغ شهريار ماكياولی رفت تا در خوانشی نوآورانه از جنبه انقلابی این اثر بگوید. در نظر گرامشی، شهريار ماكياولی را مىتوان همچون نمونه تاريخى «اسطوره» ژرژ سورل مطالعه کرد، يعنى نمونه يك ايدئولوژى سياسى كه بهصورت یك خيالآباد بىروح يا نظريهبافى عالمانه ارائه نمىشود، بلكه بهصورت آفريده يك تخيل عينى كه روى مردم پراكنده و ازهمبريده اثر مىكند و اراده جمعى آنها را برمىانگيزاند و سازمان مىبخشد. خصلت تخيلى شهريار در اين حقيقت است كه شهريار در واقعيت تاريخى حضور نداشت، و بهشكلى مستقيم و عينى خود را بر مردم ايتاليا عرضه نكرد، بلكه تجريدى مطلقا نظرى بود. اما عناصر عاطفى و اسطورهاى كه در سراسر اين كتاب كوچك پراكنده است، در پايان آن، در يك حركت دراماتيك بسيار مؤثر، كنار هم گذاشته مىشوند و جان مىگيرند و شهريارى را كه «بهراستى موجود است» به عمل فرامىخوانند. در سراسر كتاب، ماكياول به اين بحث مىپردازد كه شهريار چگونه بايد باشد تا مردم را بهسوى بنيانگذارى يك دولت جديد رهبرى كند. در پايان كتاب ماكياول خودش با مردم درمىآميزد، به هيئت مردم درمىآيد - نه با مردم بهمفهوم «عام» كلمه، بلكه مردمى كه توانسته با استدلال پيشين متقاعدشان كند - و خود به صورت سخنگوى آگاهشان درمىآيد و احساس مىكند كه چنين است، و خود را با آنها همذات مىداند. به نظر مىآيد كه كل اين اثر «منطقى» فقط بازتاب مردم است، احتجاجى درونى است كه درون ذهن مردم رخ مىدهد و پايان آن احتجاج، ندايى است اضطرارآميز و شورمند. به اين خاطر است كه پسگفتار شهريار چيزى از بيرون آمده، الحاقى و خطابهوار نيست، بلكه بايد آن را پاره ضرورى اثر دانست، و درواقع بخشى از كتاب است كه نورى واقعى بر تمام اثر مىافشاند و آن را به نوعى «بيانيه سياسى» مانند مىكند. گرامشی نیک میداند که ماكياول هرگز نمىگويد در انديشه تغيير است يا خود سوداى تغييردادن در سر دارد اما ماکیاول به تعبیر گرامشی بهطور مشخص نشان مىدهد نيروهاى تاريخى چگونه بايد عمل مىكردند تا مؤثر واقع مىشدند. گرامشی با نظر به تجربه شهریار ماکیاول در کتاب «شهریار جدید»، از شهریاری در قامت حزب میگوید: شهريار نوين، شهريار اسطوره، نمىتواند آدمى واقعى و فردى مشخص باشد، فقط مىتواند يك سازمان باشد؛ یك عنصر پيچيده اجتماع است كه در آن ارادهاى جمعى، كه بهرسميت شناخته شده و تا حدى در عمل خود را نمايش داده، رفتهرفته شكل مشخص به خود مىگيرد. تكامل تاريخی اين ارگانيسم را پديد آورده و آن، حزب سياسى است: اولين هسته حاوى نطفههاى اراده جمعى كه مىكوشد عام و تام باشد. او پا در جای پای ماکیاول میگذارد تا اینبار حزب را راهنمایی کند و در قدم اول از اراده مینویسد و اینکه لازم است در شهريار جديد از اراده جمعى و بهطوركلى اراده سياسى بهمعناى امروزى كلمه تعريفى ارائه كرد: اراده بهمعناى آگاهى كارآمد نسبت به ضرورت تاريخى، بهمعناى بازيگر اول يك درام واقعى و مؤثر تاريخى. ازاینرو، يكى از نخستين بخشها حتما بايد به موضوع «اراده جمعى» اختصاص يابد و مسئله را به اين نحو مطرح كند: چهموقع مىتوان گفت كه شرايط براى بيداركردن و انكشاف اراده جمعى ملى- مردمى وجود دارد؟ گرامشی معتقد است در پاسخ به این پرسش بايد به تحليل تاريخى (اقتصادى) ساخت اجتماعى جامعه موردنظر، توأم با معرفى «دراماتيك» كوششهايى كه طى قرون براى بيداركردن اين اراده صورت گرفته و دلايل شكستهاى پياپى آن پرداخت و خود در تحلیل شرایط ایتالیا مینویسد که علت شكستهاى پياپى در ايجاد اراده جمعى ملى - مردمى را بايد در وجود بعضى گروههاى اجتماعى پيدا كرد؛ گروههايى كه بر اثر تجزيه بورژوازى كمونها پديد آمدند؛ و در خصلت ويژه ساير گروهها كه بازتاب كاركرد بينالمللى ايتالياست و غيره، بهعنوان مقر كليسا و تختگاه امپراتورى روم مقدس. اين كاركرد و وضع ناشى از آن به وضعيتى داخلى انجاميد كه مىتوان آن را «اقتصادى- اتحاديهاى» ناميد كه از نظر سياسى بدترين شكلهاى جامعه فئودالى است؛ شكلى كه كمتر از همه مترقى است و بيش از همه ايستاست. در ايتاليا هرگز يك نيروى كارآمد ژاكوبن، از همان قبيل كه در ساير ملتها اراده جمعى ملى- مردمى را بيدار كرده و سازمان داده و دولتهاى امروزى را پديد آورده، وجود نداشته است. آيا شرايط براى تكوين اين اراده سرانجام به وجود خواهد آمد؟ روابط كنونى ميان اين شرايط و نيروهاى مخالف با آن كدامند؟ از ديرباز اشرافيت زميندار و بهطور عامتر مالكيت ارضى در تمام شكلهاى آن، با اين اراده مخالف بوده است. شرايط مثبت را بايد در وجود گروههاى اجتماعى شهرى كه به حدى مكفى از توسعه در عرصه توليد صنعتى و سطح معينى از فرهنگ تاريخى- سياسى دست يافتهاند جستوجو كرد. هيچ نوع تشكل اراده جمعى ملى- مردمى ميسر نيست مگر آنكه توده عظيم برزگران دهاتى همزمان پا به عرصه زندگى سياسى بگذارند. گرامشی در ادامه مینویسد شهريار نوين بايد خواستار و سازماندهنده رفرم فكرى و اخلاقى باشد و این رفرم فكرى و اخلاقى بايد با برنامه اقتصادى پيوسته باشد. گرامشی در فرازی دیگر از بحث خود خاطرنشان میکند واقعنگرى «شديد» سياسى غالبا منجر به اين ادعا مىشود كه مرد سياست فقط بايد در درون چارچوب «واقعيت مؤثر» كار كند، نبايد به «آنچه بايد باشد» دلبستگى نشان دهد، بلكه فقط بايد به «آنچه هست» دل ببندد. اين واقعيت مؤثر چيست؟ آيا چيزى است ايستا و بىحركت يا رابطه نيروهايى است كه در حركتند و تعادلشان در تغيير مداوم است؟ براى اعمال اراده بهقصد ايجاد موازنه جديدى از نيروهايى كه در دنياى واقع موجودند و عمل مىكنند، بايد بر اساس آن نيروى خاصى عمل كرد كه به نظر آدمى مترقى محسوب مىشود، بايد وسايل پيروزى را در اختيار آن نهاد و در اين صورت چنين حركتى، حركت در چارچوب واقعيت مؤثر است، منتها بهقصد غلبه و فراروي. بنابراين «آنچه بايد باشد»، امرى مشخص است نه مجرد و پندارى، و علاوهبراين، تنها تعبير واقعگرايانه و تاريخگرايانه واقعيت است؛ تنها تاريخ در حال ساختهشدن و فلسفه در حال ساختهشدن و تنها سياست واقعى است.a
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.