خشونت در گفتار سیاسی امام (ره) استثنا بر قاعده
ابراهیم برزگر-استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی
اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) برگرفته از آموزههای دین مبین اسلام است که در آن تلاش شده اندیشههای سیاسی اسلام با حفظ هویت اسلامی با پرسشهای عصر جدید منطبق و به نیازها و مسائل معاصر پاسخ داده شود.
به عبارتی امام ظرفیت سیاسی اسلام را آزاد و آن را بهسوی اعتلای انسان و معنویتگرایی و نظامسازی در قالب جمهوری اسلامی سوق داد. اگر به مطبوعات و اخبار رویدادهای سده اخیر نگاهی بيندازيم، یکی از مسائل معاصر بهویژه در جوامع مسلمان، خشونت کلامی و کرداری و حتی کشتار مسلمانان بيگناه از سوي عدهای به اصطلاح مسلمان دیگر است. پدیده جهانیشدن ارتباطات نیز به گسترش ارتباط و افزایش بُرد تحولات محلی به مقیاس جهانیشدن و در نتيجه ضرورت همزیستی، مدارا و صلح میان ابنای بشر و نیز میان فرقهها و مذاهب اسلامی با یکدیگر را بیش از پیش کرده است. در این راستا امام خمینی، از جمله رهبران معاصر جامعه اسلامی است که در دکترین خود بسیار بر این نوع همزیستی تأکید کرده است. به عبارتی امام نشان داد میتوان با اسلام، تغییرات اجتماعی ایجاد کرد؛ میتوان با اسلام، نظامسازی کرد و فراتر از آن میتوان نظام سیاسی ماندگار به وجود آورد. یکی از مفاهیم مرکزی اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) وحدت، صلح و همزیستی مسالمتآمیز مسلمانان بود. همزیستی مسالمتآمیز میتواند در میان همه ابنای بشر موضوعیت داشته باشد. امام خمینی سازوکارها برای رسیدن به وحدت، مدارا و همزیستی مسالمتآمیز را طراحی کرد و در این خطمشی گزارههای درخور تأملی مطرح کرد که حرکت در مسیر آن قطعا بر جوامع اسلامی تأثیر بسیاری خواهد داشت؛ یکی از این موارد، بیداری و یقظه مسلمانان است، مطابق با الگوبرداری امام خمینی از سیر و سلوک عرفانی و تسری آن به سیاست، امام برای بازسازی روابط تخریبشده برادارانه مسلمانان نیز اولين منزل را بیداری از خواب غفلت میدانند. یعنی اولين قدم آن است که بدانیم تفرقه، اختلاف، جنگ داخلی و خشونت مسلمانان علیه یکدیگر موجب تضعیف آنها و استراحت دشمناني مانند اسرائیل شده است. پس از آن قیام و برخاستن برای اصلاح ذات بین را مطرح میکنند. این قیام براساس هستیشناسی امام خمینی، بر سازگاری، مدارا و همزیستی بین همه ابنای بشر استوار است؛ مگر افراد و جریانها و دولتهایی که از مسیر فطری خارج شدهاند و ظالم و ستمگر هستند. در این بین شاهد آن هستیم که خشونت در گفتار سیاسی امام خمینی (ره) یک امر استثنایی برقاعده رفتار دوستانه و مسالمتآمیز با همه ملتها و دولتها است. خشونت یک رفتار متقابل و یک اقدام مقابلهای با ظالمان، ستمگران و متجاوزان به حقوق عمومی و ملی است. اصل ظلمنکردن و ظلمنپذیرفتن و احترام متقابل، اصل راهبردی در رفتار مسالمتآمیز بهعنوان قاعده و خشونت مقابلهای بهعنوان استثنایی بر این قاعده است. در ادبیات امام خمینی واژه «وحدت» غالب است؛ وحدت و یکیشدن به معنای اینکه شیعی، سنی شود یا سنی، شیعی شود، مدنظر نیست. بلکه به معنای «همزیستی مسالمتآمیز» در کنار یکدیگر با حفظ هویت قبلی و تاریخی است. البته در نگاه امام گاه همزیستی مبتنی بر تقیه مداراتی نیز مطرح میشود، به عبارتی این همراهشدن در بُعد اعتقادی و اخلاقی نیست؛ زیرا اعتقادات هویتساز است. این همراهسازی برای تولید همزیستی مسالمتآمیز، معطوف به بُعد «رفتاری» است؛ همانسان که امام خمینی (ره) به همراهی شیعیان در مراسم حج با اهل سنت و شرکت در نماز جماعت آنان سفارش کردهاند. با توجه به این اظهارات، در اندیشه سیاسی امام، سازوکارهای برونسازی مدارا و همزیستی مسالمتآمیز در قالب الگوی منسجم ارائه شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.