۳ برش تاریخی از اوپک
تسخیر با «شبح مصدق»
شهریور 1339؛ کنفرانس بغداد، نخستین نشست رسمی اوپک. به دعوت طلعت شیبانی، وزیر نفت عراق، هیأتهای نمایندگی چهار کشور بزرگ تولیدکننده نفت دنیا دور هم نشستهاند؛ ایران، عربستان، ونزوئلا و کویت به میزبانی عراق. رئیس هیأت ایران، فواد روحانی؛ فارغالتحصیل حقوق از آکسفورد و لندن، مترجم جمهور افلاطون به فارسی، علاقهمند به موسیقی کلاسیک و از مؤسسان انجمن فیلارمونیک تهران. دکتر پرز آلفونسو، نماینده ونزوئلا، فارعالتحصیل حقوق و بازگشته از تبعیدی 10ساله. در سال 1327 (1948) اصل معروف 50-50 را تهیه و تدوین کرد که در ونزوئلا کودتا و آلفونسو به آمریکا تبعید شد. حالا دولت کودتا کنار رفته و آلفونسو وزیر نفت و معادن ونزوئلاست. عبدالله الطریقی از عربستان، ملقب به شیخ سرخ. غربیها معتقد بودند کمونیست است. نطقهای آتشین میکرد. از خانوادهای بادیهنشین و شتردار. به گذشتهاش مفتخر بود. سال 1332 با مدرک دکترای زمینشناسی از تگزاس به ریاض بازگشت. در زندگینامه مختصری که از او هست، از قول خودش نوشته در تگزاس با مکزیکیها اشتباهش میگرفتند. به اعراب نرفته بود. بعثت پیغمبر(ص) و کشف نفت را دو رویداد عمده تاریخ سرزمینش میدانست. در اجلاس پیشین که در قاهره تشکیل شده بود برای زمینهسازی تشکیل اوپک، الطریقی چهرهای ممتاز بود. گفتند سخنگوی بلامنازع نفت است و درباره آن کنفرانس نوشتند: «گویی شبح مصدق حاضران را تسخیر کرده». در همین کنفرانس بود که با تلاش آلفونسو و الطریقی، اعضا، یک «قرارداد سری شرافتمندانه»[1] را برای همکاری امضا کردند، بسیاری بدون کسب اجازه از دولت متبوعشان. مصرفکنندگان از تشکیل اوپک ناخشنود بودند. سر جفری هریسن، سفیر انگلستان در تهران، اوپک را بیاهمیت و حقیر میشمرد: «سازمان قابل ملاحظهای نیست و کارش پیشرفتی نخواهد داشت». اولینباری بود که کشورهای صادرکننده نفت دستهجمعی و یکطرفه تصمیمگیری شرکتهای نفتی را درباره قیمت و مدیریت بازار به چالش کشیدند. اولین قطعنامه اوپک که در کنفرانس بغداد تهیه و امضا شد شدیدالحن بود. خواستار بازگشت قیمت به پیش از بحران سوئز (ملی اعلامکردن کانال سوئز از سوی جمالعبدالناصر) بود و میگفت از این به بعد هرگونه نوسان قیمت باید با مذاکره با صادرکنندگان صورت گیرد. دومین اجلاس اوپک، یک سال بعد در کاراکاس تشکیل شد و اعضا به اتفاق آرا فؤاد روحانی را به عنوان نخستین دبیرکل اوپک انتخاب کردند و برای تأسیس دفتر به ژنو فرستادند. یکی از مطبوعات نوشت این اولین بار است که اعراب زمام امور خود را به یک ایرانی میسپارند. *** آذر 1394، نشست 168؛ قیمتها بهشدت سقوط کرده و همه پیشبینی میکنند که بیشتر هم سقوط بکند. اختلاف درون اوپک جدی است و اعضا ابایی از مخفیکردن آن ندارند. سیلی از تحلیل درباره چرایی سقوط قیمت نفت مطرح شده است. تحلیلهای کارشناسی مربوط به عرضه و تقاضاست و عمدتا بر این باورند کاهش قیمت از مازاد عرضه است و سیکلهای شوک قیمتی که مربوط به عرضه باشد و نه تقاضا به این راحتی به حالت تعادل برنمیگردد. درباره چرایی مازاد عرضه هم تحلیلها فراوان است. باز عمدتا عربستان و پیگیری سیاست سهم از بازار را از سوی این کشور دلیل آن میدانند؛ یعنی عربستان پیگیر سیاستی است که با مازاد عرضه؛ رقبای جدید را از صحنه بیرون کند؛ مثل شیلنفت آمریکا که رقیب بالقوه نفت اوپک است و هزینه تولید بالایی دارد؛ درنتیجه قیمت نفت باید آنقدر پایین باشد که تولیدش صرف نکند. برخی در پاسخ گفتند حتی اگر دلیل مازاد عرضه این سیاست عربستان باشد، کارآمد نیست و نمونه تاریخی نفت دریای شمال را شاهد میگرفتند که با وجود سقوط قیمتها -که آن زمان هم با همین استدلال رخ داده بود- با بالابردن بهرهوری حذف نشد. امروز هم شیلنفت صنعتی پا گرفته است و با وجودی که برخی گزارشها (ازجمله یکی از گزارشهای سازمان بینالمللی انرژی) نشان از کاهش فعالیت و سرمایهگذاری در آن دارد، حذفشدنی نیست و باز با افزایش بهرهوری و پایداری در بازار خواهد ماند. عدهای شرایط را با سالهای پایانی دهه 80 میلادی مقایسه کردند و گفتند درگیریها بر سر قیمت نفت سیاسی است؛ مانند همان دوران. به دوران پیش از فروپاشی شوروی و پایان جنگ ایران اشاره کردند که هر دو بعد از کاهش شدید قیمت نفت که آن هم به سبب مازاد عرضه بود، رخ داد. تحلیلی که میان کارشناسان نفتی خواهان چندانی ندارد؛ بیشتر به آن سبب که بر انگیزهخوانی استوار است و نه وقایع و آمار. اجلاس پیشین در شرایطی پرالتهاب تشکیل شد و از التهاب نکاست. آن دسته از کشورهای عضو که برای هزینههای جاری خود به درآمد سالانه نفت نیاز دارند، عملا ورشکستهاند. الجزایر بهتنهایی 14 میلیارد دلار کسری بودجه دارد. اقتصاد ونزوئلا از هم پاشیده است. بیرون از اوپک، روسیه که بعد از بحران کریمه در معرض تحریمهای غرب قرار دارد، فعالانه در بحران خاورمیانه شرکت میکند و طرحهای توسعه فراوانی را کلید زده است، از این سطح قیمت ناراضی است. روابط ایران و عربستان بسیار بحرانی است که به درون اوپک هم کشیده شده است. از همان ابتدای رویکارآمدن دولت یازدهم در ایران، وزیر نفت گفت هدف ایران افزایش تولید و صادرات است. در اجلاس 168 نیز بار دیگر تکرار شد که حق ایران پس از مدتها تحریم، افزایش تولید است و به هر قیمتی پیگیری خواهد شد، حتی اگر مازاد عرضه باشد. مازاد دوونیم میلیونبشکهای اوپک که با سیاست عربستان همخوان است، نباید انتقامش را از نفت ایران بگیرد. اجلاس 168 بدون تصمیمگیری درباره هیچکدام از مشکلات به پایان رسید و موجی از انتقاد رسانهای از اوپک، از پی آن آمد. تحلیلگران کشورهای مصرفکننده با کنایه از اوپک سخن گفتند. دنیل یرگین، کارشناس مشهور نفت، گفت اوپک حتی دیگر کارتل هم نیست، بلکه به بازیگری لجوج در صحنه نفت تبدیل شده است. دیگری به کنایه نوشت بهتر است اوپک ساختمانش در وین را بفروشد که اقلا ضرر مطلق نباشد. تنها تصمیمی که در این اجلاس گرفته شد، پذیرش اندونزی به عنوان عضو بود. رسانهها همین را هم دستاویز شوخی کردند و گفتند پذیرش کشوری واردکننده در کشورهای صادرکننده نفت احتمالا به این دلیل است که وضع اوپک آنقدر بحرانی است که توانایی برگزیدن دبیر از میان اعضا را ندارد و باید دستبهدامن عضوی بیاثر شود. «النعیمی»، وزیر نفت عربستان را پیروز آن اجلاس نامیدند. وزیری که امسال خانهنشین شده است. *** خرداد 1395، اجلاس 169، اجلاس 169 در زمانی برگزار میشود که هیچکدام از معضلات هنوز حل نشده بعضی از آنها رو به وخامت هم رفته است. درگیری سیاسی ایران و عربستان بیشتر هم شده است. قیمتها هرچند کمی متعادل شده، اما بازار بسیار شکننده است. ونزوئلا بحرانیترین دورههای تاریخ اقتصادش را از سر میگذراند و کشورهایی مثل الجزایر و لیبی وضعیت نامطلوبی دارند. رسانهها اینبار اما بیشتر از احتمال توافق نوشتهاند. سیانبیسی با اشاره به سفر زودهنگام وزیر نفت جدید عربستان مینویسد ورود خالد الفالح، وزیر نفت جدید عربستان و مدیر پیشین آرامکو، در روز دوشنبه را نشان از این میداند که وزیر جدید، اوپک را «واقعا جدی میگیرد» هرچند بعید است اعضای مهم دیگر مثل وزرای ایران و ونزوئلا را تا پنجشنبه ملاقات کند؛ هرچند در ادامه بنا به سنت رسانههای کشورهای مصرفکننده، از قول کارشناسی مینویسد: «اوپک هر روز کماهمیتتر میشود». تلگراف، موضوع دبیرکلی را برگزیده است. موضوعی است که مدتها به دلیل اختلاف ایران و عربستان و عراق به نتیجهای نرسیده است. اما تلگراف میگوید زمزمههایی هست که نماینده نیجریه اینبار بتواند توافق اعضا را برای دبیرکلی به دست آورد، توافقی که در صورت نهاییشدن به نوشته تلگراف «میان ایران و عربستان توافقی است بسیار نادر». «بارکیندو»ی نیجریهای که آن را تکنوکراتی قابل میدانند از این شانس برخوردار است و تلگراف از یک منبع نزدیک به نیجریه نقل قول میکند؛ «آقای بارکیندو بسیار باصلاحیت است... اما بههرحال انتظارها نباید بالا برود». با نگاهی به خبری که بلومبرگ منتشر کرده است، این احتمال بالا میرود. المزروعی، وزیر نفت امارات متحده عربی که او هم روز دوشنبه وارد وین شده است، در کنفرانسی خبری پس از دیدار با همتای نیجریهای خود حاضر شد و گفت: «بازار در سمتوسوی صحیح پیش میرود...ما توافق داریم که قیمت کم باید خودبهخود مازاد عرضه را اصلاح کند و این امری است که هماکنون در حال تحقق است». اظهارنظری که غیر از نشان از نزدیکی اعراب به نیجریه، نشان میدهد که هنوز هم سیاست سهم از بازار پابرجاست. نشستهای اوپک، بنا به ماهیت رسانهای خود سازمان، همیشه محل توجه رسانههاست؛ بهویژه در اوضاع و احوالی که اوپک حقیقتا توانایی تأثیرگذاری بر اقتصاد و سیاست را دارد، مشروط به اینکه توافق میان اعضا حاصل شود؛ شرطی که دستیابی کامل به آن هنوز دور از ذهن به نظر میرسد. [1] Gentleman's Agreement
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.