جلال ستاری، خاطرهها و یادی از داوود رشیدی:
تن به فراموشی نمیدهیم
در میان خاطراتی که جلال ستاریِ 84ساله دارد، ردپایی از آدمهای بینظیر را میشود پیدا کرد؛ از «میرچاد الیاده» گرفته تا «یونگ»، از «جمالزاده» تا «احسان نراقی»، اما میان دوستان و همدورهایهای او داریوش شایگان و داوود رشیدی هستند که سایهشان هنوز بر سر فرهنگ و هنر این کشور باقی است. عجیب اینکه داوود رشیدی در تاریخ زندگی جلال ستاری جایگاه ویژهای دارد، دوستی که او را با تئاتر و هنر ترجمه آشنا کرد و در ترغیب ستاری برای حرکت به اینسو نقش مهمی داشت، حالا در دوره کهنسالی زودرس خود، با آلزایمر دستوپنجه نرم میکند. در مرور خاطرات آن روزها، جلال ستاری نهفقط از داوود رشیدی به بزرگی یاد میکند بلکه چهره یک فرهنگیِ کهنسال را هم به تصویر میکشد.
بعد از هشت دهه زندگی، نگاه شما به ذات و اصل زندگی با آن زمان که بهعنوانمثال، از ایران رفتید و زندگی تازهای شروع کردید چه تفاوتی کرده است؟ در 20 سالگی دنیا را بهدرستی نمیشناختم، تصورات من از دنیا توهم بود. نمیدانستم در دنیا چه خبر است. اما اگر درحالحاضر از من بپرسید که از زندگی چه میخواهم، میگویم که میخواهم بیشتر زندگی کنم تا بتوانم کارهایم را به سامان برسانم. بگذارید یک مثال بزنم. سال گذشته که کتاب گفتوگوهایم با آقای ناصر فکوهی تمام شد، به این فکر افتادم که آن بخشی از خاطراتم را که در این کتاب نیست یا به دلایلی در آن نیاوردهام، به صورت جداگانه بنویسم، اما نمیدانم این کار کی تمام میشود... . ثبت خاطراتتان، بهخاطر نگرانی از بیماری آلزایمر است؟ نه نگرانی از فراموشی نیست. من بعضیها را در کتاب آقای فکوهی نگفتهام. شاید نمیشده بگویم یا مقتضیات اجازه نمیداده و حالا دلم میخواهد یک روزگاری بتوانم اینها را بگویم و جایی ثبت کنم. حالا اینکه چنین کاری شدنی باشد یا نه، نمیدانم. (میخندد). البته اگر آن جوانی تجدید میشد و میشد دوباره جوان شوم - که چنین چیزی محال است- سعی میکردم بیشتر به بعضیها توجه کنم و بعضی از رخدادهای زندگیام را جدیتر بگیرم. میدانید چرا؟ بگذارید یک مثال بزنم. در سال 1951 بود که ما به فستیوال برلین رفتیم. اگر امروز آن اتفاق دوباره تکرار میشد، محال بود که من دیدن آقای «ویلهم پیک»، رئیسجمهور وقت آلمانشرقی، را از دست بدهم. خب، آنموقع درست نمیدانستم او کیست و آن توجهی را که باید به ایشان میکردم، نکردم اما اگر زندگی فرصت دوبارهای به انسان میداد، محال بود که من او را رها کنم. امروز هم چنین است، وقتی که به یاد میآورم در همین فستیوال با ایرج گلسرخی از نزدیک آشنا شدهام یا بعدها در فستیوال پراگ با احسان نراقی و انجویشیرازی همراه بودهام، از زندگی و عمر رفته سراسر شاد میشوم. حالا اما جای خیلی از این افراد خالی است؛ جای اسلام کاظمیه، جای ابوالحسن نجفی و خیلیهای دیگر. با شنیدن خبر بیماری داوود رشیدی هم آدم نمیداند دیگر باید چه کند. آشنایی شما با داوود رشیدی چطور شکل گرفت و این دوستی تا امروز چه مسیری را طی کرده است؟ اولین کتابی که ترجمه کردم، یک نمایشنامه بود به نام «کاپیتان قرهگز» که با کمک داوود رشیدی ترجمهاش کردم. من و آقای داوود رشیدی که همدورهای بودیم، در سوئیس، این نمایش را دیدیم. جوان دانشجویی آن را نوشته و آورده بود روی صحنه؛ یک اثر درخشان بود. وقتی نمایش را دیدم، واقعا از این کار بینظیر تعجب کردم، حتی عدهای از فرانسه آمده بودند سوئیس که این نمایش را ببینند! عجیب بود که از فرانسه که خودش مهد هنر بود بیایند و در یک کشور دیگر، تئاتری را ببینند. من گفتم باید حتما این نمایشنامه را ببینم. و چطور شد که این نمایشنامه را با همکاری آقای رشیدی ترجمه کردید؟ با رشیدی دوست بودم، در سوئیس همدورهای بودیم. با هم تئاتر میرفتیم و در حوزه علاقه به تئاتر کلی روی من تأثیر گذاشت. یکبار رفتیم به این نمایش «کاپیتان قرهگز» که معنایش میشود، «کاپیتان سیهچرده». همانجا تصمیم گرفتیم که آن را به فارسی برگردانیم. بعدها آقای رشیدی این تئاتر را در تالار فرهنگ به اجرا گذاشت و فکر میکنم استقبال خوبی هم از آن شد، یعنی تماشاگر داشت و مورد تشویق قرار گرفت، البته نه آنطور که در سوئیس، توفیق داشت. خلاصه اولین کارمان را با همین دوستمان، آقای رشیدی ترجمه کردیم و این بود که بعد کارهای مختلف ترجمه و تألیف یکییکی پیش آمدند. بعد از بازگشت به ایران هم این دوستی ادامه داشت؟ من که به آنجا رفتم، 19سالم بود و وقتی برگشتم، 31 سال داشتم. این مدتزمان، واقعا مرا دگرگون کرد، برای اینکه غیر از آدمهای بینظیر خود آن شهر، مثل همین «ژان پیاژه» که استاد روانشناسیمان بود یا یونگ که دیداری با او داشتم، چهرههای بزرگ دیگری هم بودند؛ مثلا فردینان دوسوسور که در دانشگاه به ما درس روانکاوی میداد. چقدر این مرد نازنین بود! فراتر از اینها، از ژنو به فرانسه رفتن، در آن زمان کار راحتی بود. یک مسیر یکی، دوساعته بیشتر نیست و من فراوان به آنجا رفتم. در همین رفتوآمدها با تئاتر آشنا شدم و در این راه، رشیدی بود که خیلی به من کمک کرد. خلاصه اینطور بود که کمکم آدم دیگری شدیم. بهکل، آن چیزی که بودیم و رفتیم، تغییر کرد. وقتی به ایران بازگشتید هم با یک تغییر سنی دیگر مواجه شدید، ایران پیرتر از قبل شده بود یا جوانتر؟ مسلما تغییر کرده بود! آن ایران، ایرانی که ترکش کردم، نبود اما بالاخره من برگشته بودم و چون خیلی به امور فرهنگی علاقه داشتم، دلم میخواست به وزارت فرهنگ و هنر بروم تا در کنار دوستانم باشم، آدم از یکجایی بهبعد میخواهد با دوستان و همفکرانش بیشتروبیشتر زندگی کند. مثل همین الان که دیدار دوستان، برای منی که سنم بالا رفته، یاد و خاطره گذشته را زنده میکند و نمیگذارد تن به فراموشی خاطرهها بدهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.