چالشها و چشمانداز «ژندرمانی» در ایران و جهان
پروتکلهای بینالمللی حرف اول را میزنند
علیرضا لاشیئی. استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران-فوقتخصص ویتره و رتین
1- بحث ژندرمانی سالهاست که در سطح جهانی مطرح است. اخیرا در ایران نیز این موضوع از سوی متخصصان رشته چشمپزشکی دنبال میشود و فعالیتهایی هم در این زمینه آغاز شده است. این حوزه تکنیکهای مختلفی دارد. درواقع میتوان گفت طی سالهای اخیر، تحولاتی که در زمینه تکنیکهای مربوط به نحوه انتخاب و انتقال ژنها اتفاق افتاده و از سوی دیگر کاربرد این شیوه در درمان بیماریهای مختلف، قابلتوجه بوده است. در سالهای اخیر تنوع خیرهکنندهای در این تکنولوژی درمانی از نظر نحوه انجام ژندرمانی با استفاده از ویروسهای مختلف یا با استفاده از جریانهای الکتریکی ضعیف یا به کمک نانوتکنولوژی (اخیرا) پدید آمده است و همین مسئله نیز موجب شده تا این روش درمانی مورد توجه همگان قرار بگیرد. همچنین استفاده از این روشها در درمان انواع بیماریها با زمینههای ژنتیک، چشمانداز روشنی را پیشروی این رشته قرار داده است. از سوی دیگر در مورد نحوه کاربرد ژنها در درمان بیماریهای مختلف بهخصوص ترکیب این روش با سلولدرمانی که از بحثهای جدید این حوزه بهشمار میرود و نیز برای تکمیل این شیوه استفاده از سلولهای بنیادی یا برعکس در درمان بیماریهای مختلف از جمله در زمینه بیماریهای چشمی بیشتر مورد توجه است. 2- تعداد زیادی از بیماران در سطح دنیا و از جمله در ایران امروزه از بیماریهای شبکیه رنج میبرند؛ مانند مبتلایان به بیماری RP (شبکوری) و استارگارد و همچنین مبتلایان به انواع دستروفیهای شبکیه. اخیرا سعی شده است تا با ژندرمانی به روشهای مختلف بهطور مستقیم یا در کنار استفاده از سلولهای بنیادی، درمانهای نوینی را پیشروی این بیماران قرار داد که تا اندازهای هم در این زمینه موفقیتهایی به دست آمده است. هرچند این درمانها همچنان در فاز تجربه قرار داشته و هنوز به مرحله استفاده بالینی گسترده نرسیده است، ولی به نظر میرسد افق این حوزه کاملا روشن بوده و امید میرود که در دو، سهسال آینده کاربرد ژندرمانی بسیار جدیتر شود. 3- همانطور که اشاره شد، ژندرمانی در ایران علم جدیدی است که مراکز تحقیقاتی متعددی مشغول به تحقیق در این حوزه بوده و به نتایج مثبتی نیز دست یافتهاند. در همین رابطه همکاریهای مراکز تحقیقاتی ازجمله بیمارستان فارابی با مراکز بالینی طی سالهای اخیر جدیتر شده است. هرچند این همکاریها بسیار جدید و تازه است، اما امیدواریم در سالهای آینده جدیتر شود تا بتوانیم از طریق توسعه تکنولوژی بومی خودمان، بدون نیاز به مراکز خارجی، بسیاری از بیماریهای چشم را درمان کنیم. 4- ژندرمانی هم در بیماریهای ژنتیک مادرزادی که از بدو تولد وجود دارد و هم در بیماریهای با منشأ ژنتیک که در سالهای بعد خود را نشان میدهد، کاربرد دارد. مثلا در استحاله ماکولا یا بیماری «دژنرسانس» ماکولا (هرچند دارای زمینههای ژنتیک است، اما وابسته به سن بوده و معمولا در سنین بالا اتفاق میافتد) ژندرمانی اهمیت زیادی داشته و کاربرد آن در مقاطع مختلف بسیار متعدد است. برای مثال به کمک آن میتوان مشکل ژنتیک را در دوران جنینی تشخیص داد و از همان دوران، این بیماری را کنترل و حتی درمان کرد. البته این مسئله در آینده محقق خواهد شد. برخی دیگر از بیماریها در صورتی که پس از تولد نوزاد هرچهسریعتر تشخیص داده شود و قبل از آنکه ژن معیوب باعث اشکالات عمدهای در بدن بیمار شود، میتوان به کمک ژندرمانی از پیشرفت آنها جلوگیری کرد. 5- اگر تصور کنیم که سلول مانند کارخانهای است که درون آن فراوردههایی تولید و به بیرون فرستاده میشود، در خواهیم یافت در صورتی که اختلالی در ساختار ماشینهایی که تولید را انجام میدهند، وجود داشته باشد، به کمک ژندرمانی میتوان آن اختلال ژنتیک را (که در محاسبات ماشین داخل کارخانه صورت گرفته) برطرف کرده و با حذف برنامه غلط و جایگزینی آن با یک برنامه صحیح «برونده»، ماشین را براساس یک برنامه صحیح طراحی کرد. این مسئله در مورد بدن هم صدق میکند. وقتی که سیستم ژنتیک یک سلول دچار اختلال میشود، پروتئینی که ساخته میشود، فراورده و درواقع محصول سیستم ژنتیک بدن است که به شکلی غلط ساخته شده است. (از آنجا که اسیدهای آمینه بهاشتباه چیده میشوند، پروتئین ساختهشده هم پروتئین مورد نظر و نیاز بدن نیست). به همین دلیل ما از طریق برطرفکردن آن اختلال ژنتیکی و جایگزینکردن ژن سالم با ژن معیوب، محصول ماشین (سلول) مربوطه را اصلاح و پروتئینی را که چیدمان اسیدهای آمینه آن صحیح است، جایگزین میکنیم تا پروتئینی که برای حیات فرد ضروری و صحیح است، تولید شود. لازم به ذکر است که پروتئین تولیدشده از سوی یک ژن معیوب بهدلیل غیرقابلاستفادهبودن برای سلول باعث مرگ سلول آن میشود. درواقع کار ژندرمانی این است که برنامه غلط یک نرمافزار را که داخل سلول وجود دارد با یک نرمافزار درست جایگزین کند. 6- بحثهای اخلاقی مربوط به ژندرمانی بسیار پیچیده است. این مسئله بهخصوص زمانی پررنگتر میشود که موضوع بهکارگیری ویروسها مطرح میشود. به همین منظور محیطهای آزمایشگاهی باید در این زمینه از پروتکلهای بسیار دقیق و منضبطی استفاده کنند که خطر انتشار ویروس و مسائل دیگر مانند آلودگی در آنها وجود نداشته باشد. به همین خاطر اصولا در همهجای دنیا آییننامهها و پروتکلهای ژندرمانی، بسیار سنگین و منضبط بوده و بهراحتی در هر آزمایشگاهی انجام نمیشود و برای بهکارگیری آن روی انسان حتما باید مراحل مختلف حیوانی آن گذرانده شده تا اطمینان حاصل شود که هیچگونه مشکلی در این زمینه سلامت فرد را تهدید نمیکند. راهنمای پروتکلهای ژندرمانی به دلیل راهی که آن کشورها رفتهاند، بینالمللی است. بهعبارتی هر آزمایشگاهی نمیتواند این کار را انجام دهد. به همین منظور از یک GMP یا پروتکل استاندارد بسیار بالایی برخوردار است که خیلیوقتها باید این آزمایشگاهها از اول برنامهریزیشان بر مبنای همین کار باشد تا عملا بتوان این فعالیتها را در آن آزمایشگاه انجام داد. درمجموع باید گفت در هر آزمایشگاهی و تحت هر پروتکلی نمیشود ژندرمانی را انجام داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.