بررسی نقش سلولهای بنیادی در درمان نارساییهای چشم در گفتوگو با دکتر «احد خوشزبان»
در درمان شبکوری به فاز انسانی نزدیک شدهایم
نگار کرمیان
پس از سالها تحقیق و بررسی، بالاخره خبر نویدبخش بهکارگیری سلولهای بنیادی در درمان برخی از نابیناییها روی انسان منتشر شد؛ خبری که امیدهایی را در دل هزاران فرد روشندل زنده کرد؛ افرادی که بیصبرانه منتظر کلیدخوردن این پروژه هستند. دراینمیان اما آنچه هنوز دشواریهایی را بر سر راه این پروژه قرار داده، هزینههای سنگین آن است. از سوی دیگر این شیوه آرزوی تمام نابینایان را محقق نمیکند و تا رسیدن به درمان تمام موارد بینایی، پژوهشگران راه درازی در پیش دارند. محققان بیمارستان فارابی چندی است تحقیق پیرامون این رشته را آغاز کردهاند تا جایی که به فاز مطالعات انسانی درمان شبکوری نزدیک شدهاند. به همین مناسبت با دکتر «احد خوشزبان»، مسئول واحد فراهمآوری سلولهای بنیادی بیمارستان فارابی، گفتوگویی داشتهایم. نقش سلولهای بنیادی در درمان بیماریها چگونه است؟ اصولا این سلولها به چند دسته تقسیم میشوند و در درمان بیماریهای چشمی کدام نوع از این سلولها کاربرد بیشتری دارد؟ سلولهای بنیادی بهعنوان یک عامل کمککننده به درمان کاربرد دارند و اساسا به سه گروه اصلی «اتولوگ»، «سینژنیک» و «آلوژنیک» تقسیم میشوند. در پیوند اتولوگ که در درمان بیماریهای چشمی مانند ترمیم قرنیه نیز کاربرد دارد، سلولهای بنیادی از خود فرد دریافت میشود و این سلولها بهترین و بیضررترین نوع سلول برای درمان است. در پیوندهای سینژنیک از سلولهای بنیادی خواهر یا برادر دوقلوی همسان بیمار و در پیوندهای آلوژنیک از سلولهای خواهر، برادر یا پدر و مادر فرد بیمار میتوان برای درمان وی استفاده کرد. هرچند در پیوندهای آلوژنیک در صورت مشابهتهای سلولی میتوان از سلولهای اهداکننده غریبه هم کمک گرفت. در یکی از سخنرانیهایی که داشتید، اشاره کردید معجزه درمان تنها توسط سلولهای بنیادی حاصل نمیشود. لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. بله. سلول بهتنهایی و بدون افراد با دانش بسیار بالا که قرار است از آنها در درمان استفاده کنند، معنای چندانی ندارد. دانش و آگاهی از رفتار سلول، نحوه تهیه بافت برای استخراج سلول بنیادی، کیفیت سلول جداشده از بافت و هدایت سلول برای درمان نیز در موفقیت این روش مؤثر است. درواقع در صورت مهیابودن تمام این عوامل، شرایط انتقال هم باید ایدهآل بوده تا بتواند موفقیت اثر سلول را در بدن حین جراحی تضمین کند. به فضای مناسب آمادهسازی سلول و شرایط ایدهآل انتقال اشاره داشتید. لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. فضای آمادهسازی سلول یک شرایط ویژه هوایی با حداقل ذرات معلق هوا به نام اتاق تمیز (کلینروم) است که بیمارستان فارابی در این زمینه خوشبختانه از امکانات مناسبی برخوردار است. چرا سلولهای بنیادی با منشأ خود فرد بهترین و بیخطرترین است و دریافت سلول از فرد دیگر چه مشکلاتی را برای فرد بهوجود میآورد؟ هر سلول یا بافتی که از فرد دیگر تهیه میشود، دارای خطر انتقال بیماری از فرد اهداکننده به شخص گیرنده است. برای مثال حتی یک سلول دریافتشده از فردی که به ظاهر سالم و عاری از بیماری است به علت نهفتهبودن برخی بیماریها مانند ایدز (که 15سال دوران نهفتگی دارد)، برای انتقال بیماری با خطر یک به هشتمیلیون روبهروست. بنابراین در صورتی که سلولهای بنیادی از خود فرد تهیه شود، حداقل، بیماری جدیدی را به فرد دریافتکننده اضافه نمیکند. البته برای بیماران دچار نقص سیستم ایمنی این موضوع صادق نیست. اشاره کردید استفاده از سلولهای خود فرد برای بیماران دچار نقص ایمنی، مشکل ایجاد میکند. لطفا در این زمینه بیشتر توضیح دهید. در بیماریهای ژنتیک استفاده از سلولهای خود فرد به علت انتقال ژن معیوب توسط سلول بنیادی منع کاربرد دارد و راهحل آن استفاده از سلولهای برنامهریزیشده و دوباره برنامهدارکردن آنهاست. هرچند این سلولها هنوز کاملا قابلاعتماد نیستند، اما امید میرود در آینده نزدیک بتوان این مشکل را نیز حل کرد. از آنجا که آمادهسازی این سلولها باید تحت شرایط خاصی صورت گیرد، آیا مراکزی که تبلیغات در زمینه درمان با سلولهای بنیادی را آغاز کردهاند، این شرایط را رعایت میکنند؟ سلولهای بنیادی تنها با استفاده از مواد دارای مجوز، برای استفاده در کلینیک یا بالین برای بیماران قابلاستفاده هستند و آمادهسازی سلولها با هر ماده شیمیایی ممکن نبوده و دارای عوارض غیرقابلجبران برای بیماران خواهد بود. در مراکز علمی به دلیل حضور افراد متخصص در حیطه چشمپزشکی، کنترل تمام فرایند بهطور کاملا تخصصی و با کیفیت بالا صورت میگیرد. اما متأسفانه شاهدیم برخی مراکز درمانی که اکثرا هم خصوصی هستند با تبلیغات در زمینه استفاده از این سلولها بهدنبال جذب بیمار با هدف کسب درآمد هستند. در اینجا به چند مشکل برمیخوریم. اول رعایتنشدن مراحل آمادهسازی سلول طبق استانداردها، دوم بهرهنگرفتن از تیم متخصص و متبحر و دستآخر هم اینکه همانطور که در مصاحبههای قبلی هم تأکید کردم، کاربرد این سلولها بهجز در موارد خیلی خاص هنوز وارد فاز درمانی نشده است و تبلیغات فوق، همگی جنبه تجاری دارند که عواقب آن بهغیر از تحمیل هزینههای گزاف بر بیماران، بهخطرانداختن سلامت آنها و درنهایت بهدستنیامدن نتیجه موردنظر است. اشاره کردید که آمادهسازی سلولهای بنیادی با هر ماده شیمیایی ممکن نیست. در اینباره توضیح بیشتری میفرمایید؟ مواد دارای مجوز کاربرد کلینیکی یا بالین یک مشخصه تخصصی دارد که اصطلاحا به آن «کلینیکال گرید» اطلاق میشود، ولی متأسفانه در برخی مراکز بهجای این مواد از مواد با کاربرد تحقیقاتی استفاده میشود که لزوم نظارت دقیق اداره دارو و غذای وزارت بهداشت در این زمینه راهگشا خواهد بود. اخیرا در رسانهها در زمینه ورود بیمارستان فارابی به فاز درمانی سلولهای بنیادی در سال جاری اخباری منتشر شده و اینکه بیماران دچار شبکوری از این پس به کمک این سلولها میتوانند درمان شوند. آیا بیماران دچار دیگر مشکلات چشمی با منشأ ژنتیکی و نابینایان نیز میتوانند در این زمینه به درمان امیدوار باشند؟ درحالحاضر بیماران دارای نابینایی با ساختار طبیعی چشم برای این روش کاندیدا شده و میشوند و هماینک بیش از صد بیمار در نوبت انتظار هستند که به محض آمادهسازی برخی زیرساختها، فراخوانی در این زمینه منتشر میشود که در آن دقیقا مشخصات بیماری و ملزومات آن اعلام خواهد شد تا برای هیچ گروهی خدایناکرده بیجهت امید به وجود نیاید. هزینههای درمانی این بیماران چه میزان بوده و بیمارستان فارابی چه برنامههایی را برای تأمین این هزینهها دارد؟ هزینه برای هر بیمار حدود 24میلیونتومان است که بیمارستان فوقتخصصی چشمپزشکی فارابی در قالب حمایت از این بیماران بخشی از این هزینه را که ششمیلیونتومان است، پرداخت میکند. امید میرود که 18میلیونتومان باقیمانده به کمک خیرین سلامت پرداخت شود. در همین راستا قرار است نشستی در 22 خرداد امسال با حضور این خیرین برگزار شود تا نسبت به جمعآوری منابع لازم برای شروع به کار فاز مطالعات انسانی این پروژه اقدام شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.