رئیس شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی در گفتوگو با «شرق» تأکید کرد:
موازیکاری مراکز تحقیقاتی سبب اتلاف منابع میشود
بنفشه پورناجی
از زمان تأسیس رسمی شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی حدود سهسال میگذرد؛ شبکهای که هدف خود را اولویتگذاری روی بیماریهای شایع چشمی در سراسر کشور با هدف دستیابی به آماری جامع و متقن قرار داده و سعی داشته از موازیکاریها که سبب اتلاف منابع میشود، جلوگیری کند. با وجود عمر نسبتا کوتاه، این شبکه تاکنون 11 طرح را کلید زده است که انتظار میرود دستاوردهای آن کمکی باشد به ارتقای سلامت جامعه در حوزه بیماریهای چشمی. با وجود فعالیتهای درخور این شبکه، وقتی عنوان آن را در اینترنت جستوجو میکنید، نشانی از آن نمییابید و ظاهرا دستاندرکاران آن قصد دارند بیسروصدا و بهدور از حاشیه تنها به فعالیت علمی و درمانی بپردازند. سخنرانی رئیس این شبکه در «بیستودومین سمینار سالانه فارابی» که اردیبهشتماه امسال برگزار شد، فرصتی مغتنم را فراهم آورد تا با دکتر «علی صادقیطاری»، رئیس شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی، درباره چرایی و چگونگی تأسیس این شبکه و اهداف و دستاوردهای آن به گفتوگو بنشینیم.
در ابتدا بفرمایید شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی از چه زمانی و با چه هدفی در کشور شکل گرفته است؟ این شبکه به منظور هماهنگی بین مراکز تحقیقاتی چشمپزشکی کشور و مراکز تحقیقاتی دیگری که ممکن است با موضوعات خاص تحقیقاتی در حوزه بیماریهای چشمی در کشور فعال باشند، تشکیل شده است. سابقه این کار به چندینسال قبل برمیگردد. اما به طور فعال از سهسال قبل با حکم جناب آقای دکتر «هاشمی»، وزیر محترم بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، رسمیت پیدا کرده و از سهسال پیش تاکنون به فعالیت مشغول است. پیش از راهاندازی این شبکه، وقتی دانشگاهی برای مثال روی علل کمبینایی افراد بالای 50 سال در سطح یک استان تحقیق میکرد، نتایج آن به سراسر کشور قابلتعمیم نبود. زیرا همانطور که میدانیم، برای انجام یک کار تحقیقاتی در سطح ملی، باید تمام مراکز تحقیقاتی سراسر کشور دخیل باشند. در نمونه قبل برای دستیابی به علل کمبینایی افراد بالای 50سال ایرانی از آنجا که یک مرکز قادر به پوشش تمام کشور نبوده و برای دستیابی به آمارهای صحیح و تعمیمپذیر نیازمند اطلاعات از سراسر کشور هستیم، این طرح باید در قالب یک طرح ملی از سوی مراکز تحقیقاتی استانها انجام و سپس اطلاعات یکپارچه شود. به عبارتی این طرح توسط چند مرکز که به صورت شبکه اداره میشوند، مانند مرکز تحقیقات چشمپزشکی شیراز، مشهد، زاهدان، رشت و تبریز یا در تهران از سوی سه دانشگاه معتبر اجرا شود تا به نتایج قابلاستنادی منجر و به صورت یک طرح کلان ملی اجرا شود. به همین دلیل چنین طرحهایی در قالب شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی در حال انجام است. این شبکه زیر نظر چه ارگان یا نهادی اداره میشود؟ شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی، زیر نظر معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار داشته و مدیر آن از سوی مقام عالی وزارت مشخص میشود. این شبکه چند طرح در دست بررسی و اجرا دارد و مهمترین آنها چیست؟ درحالحاضر 11 عنوان طرح تصویبشده در شبکه تحقیقات بیماریهای چشم وجود دارد که برخی از آنها در مرحله اجرا هستند. مهمترین این طرحها، «بررسی سریع علل قابلاجتناب نابینایی و کمبینایی در چهار استان کشور» بوده که 240 میلیون تومان بودجه برای آن مصوب شده است. همچنین «تأسیس بانک چشم دانشگاه علوم پزشکی مشهد» از دیگر طرحهای در حال اجرای این شبکه بهشمار میرود. از سوی دیگر طرح فناورانهای با عنوان «سامانه هپتیک آموزش جراحی چشم» نیز از سوی دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی پیشنهاد شده و در مرحله تصویب مقدماتی قرار دارد. مهمترین دستاورد این شبکه را از زمان راهاندازی تاکنون چه میدانید؟ به نظر میرسد مهمترین دستاورد این اقدام، جلوگیری از موازیکاری مراکز تحقیقاتی و دسترسی به آمارهای یکپارچه باشد. بهعبارتی، وقتی تمام استانها پژوهش را در سطح استان خود انجام و دادههای آماری را ارائه دهند، میزان شیوع بیماریها دقیقتر و نتایج، قابلاستناد میشود. مسئولان در این شرایط میتوانند در مورد علل ابتلا به این بیماری یا پیشگیری تصمیمگیری کنند. بنابراین از مهمترین وظایف این شبکه، انجام یک کار ملی است که بهتبع آن بسیاری از موازیکاریها از بین خواهد رفت. آیا این شبکه با توجه به شیوع بیماریهای چشمی در کشور، اولویتهای پژوهشی را برای استانها تعیین میکند یا اینکه خود آنان برحسب بیماریهای منطقه یا به شکل سلیقهای به تحقیق میپردازند؟ بهعبارتی سیاستگذاری این مراکز از کجا انجام میشود؟ مراحل اجرای کار به این صورت است که از واحدهای تابعه خواسته میشود که اولویتهای تحقیقاتی خود را مشخص کنند. سپس این اطلاعات ارسالی جمعآوری شده و روی آن یک برآورد اولیه در شورای پژوهشی و آموزشی شبکه تحقیقات بیماریهای چشم صورت میگیرد و پس از ارزیابی در شورای راهبردی به تصویب خواهد رسید. این مراحل در شبکه تحقیقات بیماریهای چشم انجام شد که پس از آن به یک اولویتبندی جامع در مورد بیماریهای چشمی در سراسر کشور دست یافتهایم. سپس مقرر شد طرحها پیرامون موضوعات تعیینشده انجام شود. این طرحها به وزارت بهداشت نیز اعلام شده است. در یک جمعبندی کلی باید گفت مراکز، طرحهای خود را برای شبکه میفرستند، سپس طرحها به وزارتخانه ارجاع و در آنجا به طور مجدد بررسی و در صورت تأیید، طرح اجرا و بودجه آنها نیز دریافت میشود. مهمترین دستاوردی که این شبکه طی سهسال داشته است، چیست؟ بررسی علل نابینایی افراد بالای 50 سال از جمله طرحهای در حال اجرای این شبکه است که در برخی از استانها انجام شده و از نظر آماری در استانهای کردستان و گیلان نتایجی نیز به دست آمده است. هرچند این اطلاعات هنوز بهعنوان یک سند جمعآوریشده نیست، اما در صورتی که در دو استان دیگر هم آمارها اعلام شود، میتوانیم نتایج بهدستآمده را به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام کنیم. این طرح با همکاری سازمان جهانی بهداشت و برابر الگوهای اعلامشده از سوی آنان انجام میشود. بودجه این طرح را معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور پرداخت کرده است و انتظار میرود وقتی نتایج این تحقیق مشخص شود، بتوانیم از کمکهای مالی سازمان جهانی بهداشت هم استفاده کنیم. مهمترین طرحهای در اولویت شبکه تحقیقات بیماریهای چشمی چیست؟ با توجه به زندهماندن نوزادان نارس طی دهههای اخیر در کشور به دلیل توسعه امکانات و تجهیزات بیمارستانی، از آنجا که این نوزادان نیازمند مراقبتهای شدید چشمی هستند و در صورت بیتوجهی به این امر با نابینایی آنان روبهرو خواهیم شد، روی طرح «رتینوپاتی نوزادان نارس» به صورت پایلوت، تحقیقات و بررسیهای زیادی انجام شده و در سطح وسیعی در کشور در حال اجراست. هماکنون با توجه به انجام این طرحها، جنبه درمانی نوزادان نارس نیز در حال انجام است. به عبارتی این طرح تنها جنبه مطالعاتی نداشته و برای دستیابی به اطلاعات این طرح در ابتدا نیازمند بیمارییابی هستیم. مرحله بعد اطلاعرسانی به مسئولان طرح و سپس به مرکز است تا این نوزادان بلافاصله تحت درمان قرار گیرند. با توجه به افزایش آمار مبتلایان به دیابت نوع دو در کشور و بهتبع آن افزایش رتینوپاتی در این افراد، آیا رتینوپاتی دیابتی هم جزء طرحهای در دست بررسی این شبکه قرار دارد؟ بله، یکی از طرحهای این شبکه درحالحاضر که اقداماتی هم در این زمینه روی آن انجام شده، مربوط به رتینوپاتی در افراد دیابتی است که قصد داریم با این اقدام از نابینایی این افراد جلوگیری کنیم. آیا این طرحها از شهرستانها شروع میشود؟ بستگی به نوع طرح دارد. برای مثال وقتی طرح رتینوپاتی دیابتی از مشهد میآید، سعی میکنیم کسی که آن طرح را اداره میکند هم از همان شهر باشد. به عبارتی ترجیح بر این است که فرد ارائهدهنده طرح، اجراکننده آن نیز باشد. برنامه شبکه در کوتاهمدت و بلندمدت چیست؟ برای کوتاهمدت طرحهایی در زمینه وسایل کاربردی چشمپزشکی در نظر گرفته شده که این طرحها عملیاتی نیز شده است. برای مثال بهکارگیری یک سپر حفاظتی روی سر برای زمان مطالعه که به کمک این وسیله میتوان صداهای محیط را با هدف افزایش تمرکز حذف کرد. درواقع با بهرهگیری از وسیله کوچکی شبیه به هدفون که روی سر نصب میشود، ذهن اجازه نمیدهد که در موقع مطالعه حواس فرد درگیر صداهای محیطی شود. این طرح در سال گذشته در جشنواره چشمپزشکی پروفسور شمس نیز برنده جایزه شده و به کمک شبکه تحقیقات بیماریهای چشم به مرحله بهرهبرداری رسیده است. با توجه به اینکه 30 درصد ازدواجها در کشور خویشاوندی است و یکی از علل نابینایی، همین ازدواجهای خویشاوندی است، آیا بررسی علل ژنتیکی نابینایی نیز جزء اولویتهای این شبکه قرار دارد یا خیر؟ هرچند که ما به این موضوع بیتفاوت نیستیم، اما درحالحاضر با توجه به اینکه شیوع آن به نسبت سایر بیماریهای چشمی از قبیل آبسیاه یا رتینوپاتی دیابتی و رتینوپاتی نوزادان نارس کمتر است، نمیتوانیم آن را در اولویت قرار دهیم. اما یک طرح درباره بیماریهای ژنتیک داریم. و سخن آخر؟ طرحهای شبکه تحقیقات بیماریهای چشم همه جنبه ملی دارند و با حمایت سازمانها و نهادهای بینالمللی در حال انجام هستند. بنابراین اگر میخواهیم که این طرحها برای ما دستاورد داشته باشند، باید بتوان آنها را برای کشور مورد بهرهبرداری قرار داد. بهعنوانمثال اگر فردی ادعا کند که طرحی برای بررسی علل نابینایی دارد، اول بررسی شود که این طرح تا چه حد برای شبکه و کشور بازدهی خواهد داشت و اینکه آیا تجهیزات و تشکیلات لازم برای یافتن و درمان این بیماری در کشور فراهم است یا خیر؟ و سپس اجازه اجرائیشدن طرح را داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.