|

آموزش پزشکی نوین در ایران از ۱۲۳۰ تا ۱۳۵۰

فرازوفرودهای حکمت و طب و جراحی

یونس کرامتی.عضو هیأت‌علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران

سابقه تدریس پزشکی نوین در ایران تا پیش از تأسیس دارالفنون در 1268ق (1851م)، به فعالیت‌های پراکنده پزشکان فرنگی منحصر بود که در این میان دکتر لویی آندره ارنست کلوکه (که از 1846م پزشک مخصوص محمد‌شاه و سپس ناصرالدین‌شاه شده بود)، با آموزش جراحی به دست‌کم پنج شاگرد خصوصی در آستانه تأسیس دارالفنون، نخستین حوزه تدریس پزشکی نوین را در ایران تأسیس کرده بود. با شروع به کار دارالفنون، شعبه طب این مدرسه نخستین و تا مدت‌ها، تنها نهاد رسمی آموزش پزشکی نوین در ایران بود که طبق رسم، زیر نظر پزشک مخصوص پادشاه به کار خود ادامه می‌داد. نخستین فارغ‌التحصیلان دارالفنون در 1856 برای گذراندن دروس تکمیلی به اروپا فرستاده شدند و در 1278-1277ق (1861-1860م) به ایران بازگشتند. این کار تا 1305ق همچنان ادامه داشت تا اینکه از این سال برای نخستین‌بار، به فارغ‌التحصیلان شعبه طب دارالفنون بدون گذراندن دوره تکمیلی خارج از کشور مدرک پزشکی اعطا شد. در آغاز هفتادمین سال فعالیت دارالفنون (محرم 1337ق/آبان 1297ش) شعبه‌های طب و داروسازی آن با موافقت احمد‌شاه از مدرسه جدا شد و تحت عنوان «مدرسه طب و داروسازی» مستقلا به فعالیت ادامه داد. این تحول در کاهش اعتبار علمی ‌دارالفنون تأثیری بسزا داشت. ازجمله دگرگونی‌های صورت‌گرفته پس از استقلال مدرسه طب، یکی آموزش دوباره طب سنتی بود. با تصویب قانون تأسیس دانشگاه در خرداد 1313ش، مدرسه طب و دواسازی با همه تشکیلاتش به یکی از دانشکده‌های این دانشگاه تبدیل شد و دانشکده طب، داروسازی و دندان‌سازی نام گرفت که البته این نام به مجموعه‌ای از سه دانشکده اطلاق می‌شده است. از سال 1335ش، دو دانشکده دندان‌پزشکی و داروسازی مستقل شد. در 1340 برای دانشکده پزشکی چهار رشته پزشکی، جراحی، بیماری‌های زنان و مامایی تعیین شد. پس از بازگشایی دارالفنون و شعبه طب آن در پنجم ربیع‌الاول 1268ق (29 دسامبر1851)، پولاک نخستین کسی بود که رسما به تدریس پزشکی نوین در ایران پرداخت. یاکوب ادوارد پولاک (1890-1818) که در اصل چک و تبعه اتریش بود، به‌عنوان «معلم حکمت و طب و جـراحـی» و فوکتی ایتالیایی برای تدریس «علوم طبیعی و دواسازی» در دارالفنون استخدام شده بودند. پولاک در آغاز زیر نظر کلوکه کار می‌کرد، زیرا سرپرستی شعب طب و داروسازی دارالفنون همواره بر عهده طبیب فرنگی مخصوص شاه بود. تعداد شاگردان پولاک نخست 14 نفر بود که پس از آمدن شاگردان خصوصی کلوکه به دارالفنون، شمار آنها به 20 نفر رسید. پولاک در آغاز با کمک مترجم تدریس می‌کرد. پولاک گفته است این مترجم به جای ترجمه سخنان او، معلومات نادقیق پزشکی خود را به شاگردان تقریر می‌کرد، پس پولاک کوشید تا زبان فارسی را فراگیرد. او توانست با همکاری شاگردان خود یک رشته مؤلفات طبی به زبان فارسی از خود به یادگار بگذارد که در آن معادل‌های فارسی یا عربی اصطلاحات فرانسه نسبتا دقیق انتخاب شده بود. این تألیفات نخستین کتب درسی طب دارالفنون بود. از این میان سه اثر یکی درباره کالبدشناسی و کالبدشکافی، دومی درباره جراحی و دیگری درباره بیماری‌های چشم است که ترجمه فارسی آنها با ترتیب با عنوان تشریح‌الابدان و جراحی به انضمام رساله جلاء‌العیون یا رساله کحالی منتشر شد. این آثار نیز نخستین آثار تألیفی در زمینه پزشکی نوین در ایران به شمار می‌آید. او برای مراجعه افراد عادی نیز درمانگاهی در محل دارالفنون تأسیس کرد که شاگردان زیر نظر او نسخه می‌نوشتند و داروهای لازم را فوکتی می‌ساخت. پولاک در همه جراحی‌ها یا معالجات دشوار، چند نفر از شاگردان را همراه خود می‌برد و گه‌گاه کار را به آنان می‌سپرد و حتی یکی از شاگردانش به نام میرزا عبدالعلی به‌زودی جراحی زبردست شد. بیشتر این جراحی‌ها موفقیت‌آمیز و درصد مرگ بیماران بسیار اندک بود و پولاک تمیزی هوای ایران را علت اصلی این امر می‌دانست. پولاک را باید بنیان‌گذار بسیاری از اقدامات و فعالیت‌های طب نوین در ایران دانست ازجمله انجام اولین جراحی ثبت‌شده در ربیع‌الاول 1269ق (دسامبر1852) که در آن فوکتی برای نخستین‌بار در ایران از اتر برای بیهوشی استفاده کرد. تشریح جسد یکی از معلمان اتریشی دارالفنون در ربیع‌الثانی 1270 (ژانویه 1854) نیز که برای بررسی احتمال قتل وی بود، نخستین کالبدشکافی رسمی ‌جسد انسان و البته نخستین نمونه از بررسی‌های معمول در پزشکی قانونی در تاریخ ایران به شمار می‌آید. در رجب 1272 (مارس1856) به پیشنهاد پولاک، دکتر یوهان لوییس شلیمر، پزشک هلندی که دست‌کم از 1267ق در استخدام دولت ایران بود، در امر تدریس «نایب» پولاک شد، زیرا پس از مرگ ناگهانی کلوکه، پولاک پزشک مخصوص شاه نیز شده بود و در سفرها وی را همراهی می‌کرد. از ذی‌قعده 1272ق نام شلیمر به‌عنوان معلم (و نه نایب) دارالفنون آمده است. از شلیمر نیز چند کتاب مهم به فارسی و یک فرهنگ پزشکی کم‌مانند در چاپخانه دارالفنون چاپ شده است. پولاک در 25 آوریل 1860 (1277ق)، به اتریش بازگشت و به جای او، پزشک نظامی ژوزف دزیره تولوزان (حکیم طولوزان)، پزشک شخصی شاه و سرپرست شعبه طب دارالفنون شد. گویا به پیشنهاد همین پزشک فرانسوی، در جمادی‌‌الثانی 1277ق (ژانویه1861م) مجمعی موسوم به «مشورت‌خانه» متشکل از پزشکان دارالفنون برای رایزنی درباره مسائل بهداشتی تشکیل و ریاست آن به ملک ایرج‌میرزا سپرده شد. در شوال 1279 (آوریل1863) علی‌قلی میرزا اعتضادالسلطنه (وزیر علوم و رئیس دارالفنون در آن زمان)، طبابت شاگردان دارالفنون را به داشتن «تصدیق» از «حکیم طولوزان» (در طب فرنگی) و میرزا احمد حکیم‌باشی (در طب ایرانی) منوط کرد که باید آن را نخستین تلاش رسمی ‌در تاریخ سده‌های اخیر ایران برای سامان‌دادن به وضع طبابت دانست. تولوزان در جمادی‌الاول 1285 (آگوست 1868) با همکاری همان سه فارغ‌التحصیل نخست شعبه طب مجمع «حافظ الصحه» (اداره بهداشت) را که درواقع دنباله مشورت‌خانه بود، در محل مدرسه تأسیس کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.