|

مسافران «کن» به میان خبرنگاران آمدند

فرهادی: توهم دایی‌جان‌ناپلئونی از سر ترس است

فرانک آرتا: وقتی نمایندگان رسانه‌های گروهی در «خانه همایش» خیابان فرشته گردهم آمدند تا به سخنان اصغر فرهادی و دو بازیگر اصلی‌اش درباره حاشیه‌های فیلم «فروشنده»، گوش بسپارند، کاملا واضح بود بُرد با کسانی است که با «زبان و ادبیات سینما» سخن بگویند و به جهان نگاه کنند. حاشیه‌های فیلم «فروشنده» مانند سه فیلم قبلی فرهادی؛ «گذشته»، «جدایی نادر از سیمین» و «درباره الی» بیشتر از متن فیلم‌ها بود؛ موردی که در این جلسه فرهادی به طور واضح به آن اشاره کرد: «این‌دفعه کنجکاو بودم بدانم با اینکه ساخت فیلمم مراحل طبیعی خود را طی کرده، دیگر چه حاشیه‌هایی می‌توانند برای آن ایجاد ‌کنند، اما وقتی به برخی موارد برخوردم، متوجه شدم که از هر موردی بالاخره بهانه می‌تراشند!». در چشم‌انداز کلی، به جوایز، حواشی و نقل‌قول‌های پیرامون فیلم‌های فرهادی بیشتر توجه شده تا اینکه از نقطه‌نظر هنری درک و تحلیل شود. به‌طوری‌که اگر بخواهیم درس تاریخی از این رویداد بگیریم، در تاریخ هنر به موارد مشابهی برخورد خواهیم کرد. به‌طورمثال بدون هرگونه مقایسه‌ای، گفته قابل‌تأمل كمبریج، مورخ بزرگ تاریخ هنر، در این مسیر راهگشاست. او درباره آثار لئوناردو داوینچی معتقد بود: «بیش از اینکه فهمیده شود، مورد تحسین واقع شد». فهم هر اثر هنری مهم‌ترین موضوع در بررسی امری هنری است که توجه به آن در اولویت نخست قرار می‌گیرد و در‌ادامه نگاه‌های بین‌رشته‌ای و تحلیل‌های رویکردگرایانه به آن صورت مي‌گيرد. اما همیشه طی این سال‌ها درباره فیلم‌های فرهادی با مفاهیم مبهم و قابل‌تفسیری همچون «سیاه‌نمایی»، «غرب‌زده»، «ضدایرانی» و... مواجه بودیم. جالب است که فرهادی به‌طور مستقیم درباره این موضوع از خود واکنش نشان داد: «برای من همواره مهم است که فیلم‌هایم دیده شوند، گرچه در این سال‌ها بیشتر درباره جایزه‌هایم صحبت شده». او ادامه داد: «برخی‌ها فیلم‌های من را به «سیاه‌نمایی» متهم می‌کنند. معتقدم آگاهانه از این واژه استفاده می‌کنند که با آنها حرفی ندارم. اما خطابم به کسانی است که ناآگاهانه با این واژه مواجه هستند. من برای دقیق‌شدن این موضوع مثالی می‌زنم. می‌دانم تمام کسانی که در این سالن حضور دارند معتقدند که فیلم «گاو»، ساخته داریوش مهرجویی فیلم خوبی است که البته از نظر من شاهکار است. اصلا اگر ساخته نمی‌شد، موجودیت سینمای ایران در بعد از انقلاب زیر سؤال می‌رفت. اما ما هنوز بعد از گذشت 50 سال همچنان درباره این فیلم حرف می‌زنیم و فکر می‌کنیم. خب چرا؟» او افزود: «با اینکه موضوع فیلم «گاو» درباره مردم یک روستاست که به فقر آنها اشاره می‌کند، ولی این فیلم همچون گنجی می‌ماند که هر زمان زیبایی‌های آن را کشف می‌کنیم. شاید ظاهرا تیره باشد اما درونش الماس‌های درخشانی نهفته است. یا همین‌طور فیلم «آبادانی‌ها»ی کیانوش عیاری. حالا اگر فیلم «گاو» امروز ساخته می‌شد و هم جایزه می‌گرفت آیا فیلمی بد و سیاه‌نما تعبیر می‌شد؟» کارگردان فیلم «فروشنده» در ادامه متذکر شد منکر نیستم که تعدادی از فیلم‌ها ناآگاهانه تصاویری مطلوب ارائه نمی‌دهند، اما تأکید کرد: «در جشنواره‌هایی که شرکت کرده‌ام و به‌عنوان داور حضور داشته‌ام، واقعا چنین نگاهی نسبت به فیلم‌های ایرانی وجود نداشته‌ است». او سپس به ذکر خاطره‌ای از فیلم «درباره الی» پرداخت و گفت: «طبقه اجتماعی شخصیت‌های فیلم «درباره الی» همه تحصیل‌کرده و دارای زندگی‌ متوسطی بودند. درحالی‌که در یکی از جشنواره‌ها از من پرسیدند که شما درباره طبقه بورژوآ فیلم ساختید که پاسخم منفی بود. وقتی علت را جویا شدم، گفتند ماشین‌های فیلم کلاس‌بالاست! که توضیح دادم وقتی ماشین را از تهران به شمال می‌آوردیم، می‌ترسیدیم پلیس جریمه کند، از بس که ماشین قراضه بود!». اصغر فرهادی در برابر سؤال «شرق» که چرا در معرفی‌شدن فیلم «فروشنده» به بخش مسابقه جشنواره کن تأخیر به وجود آمد، گفت: «بخشی از این سؤال را بهتر است آقای اطبایی - مجری نشست خبری- توضیح دهند. اما پاسخ من این است: «برای ارسال فیلم به جشنواره کن مهلتی وجود دارد. فیلم ما در لحظات آخر آماده شد که البته کامل نبود. چون هنوز تصحیح رنگ و میکس صدای آن باقی مانده بود. بالاخره تلاش کردیم فیلم به جشنواره برسد. اما در آخرین لحظه به ما خبر دادند که فیلمتان مشکل فنی دارد. ما هم فکر کردیم که چون دیگر وقت نداریم، پس فیلم به جشنواره نمی‌رسد. اما فردای همان روز مدیر جشنواره اعلام کرد که فیلم را اضافه می‌کند. این به معنی این بود که می‌توان نسخه دیگری را فرستاد و در نتیجه یکی، دو روز بعد فیلم را با کیفیت بهتری فرستادیم که پذیرفته شد». همچنین محمد اطبایی، کارشناس بین‌الملل در بخش خصوصی سینما، توضیحات تکمیلی را ارائه داد: «جشنواره فیلم کن در تقویم تولید فیلم در دنیا تأثیر گذاشته است. به‌گونه‌ای که بسیاری از فیلم‌سازان زمان ساخت فیلمشان را با تقویم برگزاری جشنواره هماهنگ می‌کنند. طبعا برخی از فیلم‌ها به زمان موعود نمی‌رسند که چنین اتفاقی برای «فروشنده» هم افتاد. اما نکته‌ای وجود دارد که مرسوم است گاهی اوقات بعد از معرفی فهرست نهایی، برای یکی- دو فیلم فرجه می‌دهند تا امکان دیده‌شدن داشته باشند که خوشبختانه درباره فیلم آقای فرهادی چنین اتفاقی افتاد». اصغر فرهادی در این جلسه به فوت کوزه‌گری موفقیت فیلم‌هایش اشاره کرد و گفت: «یکی از مسائلی که بعد از ساخت اولین فیلمم یعنی «رقص در غبار» مدنظرم بود، این بود که فیلمی بسازم که هم مردم با آن ارتباط برقرار کنند و هم مخاطبان تخصصی آن را بپسندند. اما فکر می‌کردم این اتفاق نشدنی است. بعد از تجربه کار در تلویزیون متوجه شدم که کلید ماجرا در قصه‌گویی است. همه مردم دنیا از قصه‌گفتن لذت می‌برند. البته راهی که من پیدا کردم جدید نیست. چون قبل از انقلاب هم برخي فیلم‌ها ‌توانسته بودند در هر دو زمینه موفق باشند». شهاب حسینی درباره واکنش رسانه‌های منطقه از جمله عربستان که او را خطرناک‌تر از سردار سلیمانی معرفی کرده‌اند، گفت: «از یک بابت خوشحال شدم. چون انگار آنها تازه فهمیده‌اند این سرزمین چه جایگاهی از نظر فرهنگی دارد. عربستان دارای پیشرفته‌ترین تسلیحات از کشورهایی همچون آمریکا و انگلیس است و شاید به دلیل برخوردهایی که با زائران خانه خدا هم داشته، نتوانسته جایگاهی داشته باشد. بنابراین از شادی و عزت مردم سرزمینم خوشحالم». محمد اطبایی درباره موفقیت سینمای ایران درسطح بین‌المللی توضیح داد: «سال 94 برای سینمای ایران بی‌نظیر بود. بیش از دو هزار حضور بین‌المللی و 370 جایزه جهانی داشت که حیرت‌انگیز است. حالا سؤال این است که 370 هیأت داوری در جشنواره‌های مختلف چگونه ممکن است به یک دیدگاه مشترک برسند؟! پاسخ آن چیزی جز ارزش هنری فیلم‌های ما نیست». ترانه علیدوستی، درباره واکنش‌های غیرمتعارف سرمایه‌گذار قطر در ساخت فیلم «فروشنده» گفت: «این نوع ادبیات که به نژاد افراد اشاره می‌شود، ادبیات نژادپرستانه است و دوستان خبرنگار در انعکاس نفی چنین نگاهی، مسئولیت بسیار سنگینی دارند». وی افزود: «بعید می‌دانم تیتر برخی از رسانه‌ها درباره شهاب حسینی همانی باشد که در نشریه عربی منتشر شده. این تحلیلگر سعودی فقط نسبت به وضعیت سینما در کشور خودش اعتراض کرده است». سپس فرهادی ضمن قدردانی از نگاه این بازیگر جوان، تحلیل خود را از این موضوع بیان کرد: «توهم دایی‌جان‌ناپلئونی در مورد موفقیت‌های بین‌المللی سینمای ایران از سر ترس است نه اقتدار. من با افتخار می‌گویم از سینمایی می‌آیم که 50 سال قبل فیلم‌سازانش این‌همه فیلم خوب ساخته‌اند. حال برایم این سؤال مطرح است؛ چرا ما اعتماد به نفس نداریم، درحالی‌که رفتارهای خودم در بیرون از کشورم همراه با اعتمادبه‌نفس است». در ادامه سؤالات دیگری مطرح شد و فرهادی نگرش خود را درباره زندگی در ایران این‌گونه مطرح کرد: «در ایران دوستان بسیاری دارم و خانواده‌ام هم اینجا زندگی می‌کنند. کجای دنیا می‌توانم چنین ثروتی داشته باشم؟ بسیاری از پروژه‌های بین‌المللی را که الان اکران شده‌اند، نپذیرفته‌ام. چون دوست دارم در کشور خودم فیلم بسازم اما برای همکاری با گروه‌های دیگر در نقاط مختلف دنیا کنجکاوی دارم». فرهادی در پاسخ به پرسشی دیگر درباره سخنان سخنگوی وزارت ارشاد مبنی بر احتمال اکران فروشنده در ایران با یک‌سری ملاحظات، گفت: «نمی‌دانم چرا درباره فیلمی که هنوز دیده نشده، این‌گونه سخن گفتند. این اظهارنظر برایم عجیب بود که بعدا تغییر کرد». کارگردان برنده جایزه اسکار درباره نقش جایزه‌ها در روند فیلم‌سازی خود گفت: «من همیشه گفته‌ام جوایز برای فیلم‌ها خوب هستند، اما ممکن است برای فیلم‌سازان خطرناک باشند. چون اگر جایزه‌ها را باور کنند، روی روند ارتباط با گروهشان تأثیر می‌گذارد. بنابراین باید بعد از یکی، دو روز شادی و شعف، آنها را کنار گذاشت». ترانه علیدوستی نیز در پاسخ به سؤال «شرق» که بابت حضور به‌عنوان یک زن سینماگر ایرانی در جشنواره بین‌المللی نگرانی نداشته و مواردی همچون نوع لباس و رفتارهای بیرونی، اعتماد‌به نفس او را تحت‌تأثیر قرار نداده، گفت: «خیلی نگرانی نداشته‌ام. البته از جشنواره‌های بین‌المللی تجربه نسبی دارم. آنها هم با موقعیت و نگاه ما آشنا هستند و خیلی هم احترام می‌گذارند. وقتی با آنها دست نمی‌دهیم، به دل نمی‌گیرند». برنده جایزه بهترین فیلم‌نامه جشنواره کن، لحظه احساسی حضور در جشنواره کن را چنین توصیف كرد: «احساسی‌ترین لحظه برایم حضور روی فرش قرمز و پخش صدای استاد شجریان بود که به درخواست خودم انجام شد. حس عجیبی بود و همه ایرانیان نیز این حس را داشتند که قابل‌توصیف هم نیست و خوشحالم که به این بزرگوار ادای احترام کردم». سپس با شوخی ادامه داد: «به دلیل واکنش‌ها حس می‌کردم شاید یکی از بازیگران ما جایزه بگیرد. فقط نگران این بودم که مبادا شهاب جا بماند و برای حضور در مراسم آماده نباشد. از اینکه او جایزه گرفت حس بهتری نسبت به جایزه بژو داشتم!» یکی از اظهارات جالب‌توجه ترانه علیدوستی درباره حضور خانم فراهانی در فیلم «جیم جارموش» بود که رقیب او محسوب می‌شد. علیدوستی دراین‌باره گفت: «روزی که ما به کن رفتیم، گروه او از آنجا رفته بود و نتوانستم او را ببینم. اما اگر جایزه می‌گرفت، همین‌قدر خوشحال می‌شدم. چون ما با هم به مدرسه راهنمایی می‌رفتیم. پیش از اینکه بازیگر شویم، دوست دوران بچگی هم بودیم و هیچ‌چیز در جهان نمی‌تواند این موضوع را عوض کند». فرهادی در پایان جلسه از افرادی مانند مهرجویی و کیمیایی و نیز آقایان خاتمی و عارف که پیام تبریک دادند، تشکر کرد. همچنین شهاب حسینی تقارن دریافت جایزه‌اش با تولد امام زمان(عج) را به فال نیک گرفت و گفت: «این هدیه ناقابل را به پیشگاه این بزرگوار تقدیم می‌کنم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.