کنفرانس خبری «من، دنیل بلیک»، فیلم برنده نخل طلای شصتونهمین دوره جشنواره فیلم «کن»
کن لوچ: به مردم گفته میشود فقر تقصیر خودشان است
ساسان گلفر
بیستوپنجمین فیلم سینمایی کن لوچ، فیلمساز 79ساله بریتانیایی، سیزدهمینمرتبه حضور او را در جشنواره بینالمللی فیلم کن رقم زد و دومین جایزه نخل طلا را برای او به ارمغان آورد. او اولینبار 10سال پیش با فیلم «بادی که ساقههای جو را تکان میدهد» برنده نخل طلای بهترین فیلم پنجاهونهمین دوره جشنواره کن در سال 2006 شد و اینبار، در دوره شصتونهم با «من، دنیل بلیک» همان جایزه را دریافت کرد. این فیلمساز چپگرای انگلیسی با بیش از پنج دهه سابقه کارگردانی آثار سینمایی و تلویزیونی، همچنان نگاه غمخوارانهاش را به محرومترین اقشار جامعه دوخته و در فیلم تازهاش به انتقاد از شرایط تأمین اجتماعی و نظام بوروکراتیک حاکم بر آن پرداخته است. در فیلم «من، دنیل بلیک» یک نجار میانسال اهل نیوکاسل که به علت ازکارافتادگی برای تأمین یک لقمه نان اسیر سیستم پیچیده بوروکراتیک تأمین اجتماعی شده، به زن جوانی برمیخورد که برای تأمین نیاز فرزندانش با مشکل مشابهی دستوپنجه نرم میکند. کنفرانس مطبوعاتی این فیلم، حدود یک هفته پیش از آنکه نام آن بهعنوان برنده بزرگترین جایزه جشنواره فیلم کن 2016 اعلام شود، در تاریخ 13 می(24 اردیبهشت) با حضور کن لوچ، کارگردان، دِیو جانز و هِیلی اسکوایرز، بازیگران نقش اصلی، ربکا اوبراین، تهیهکننده، روبی رایان، فیلمبردار و پل لاورتی، فیلمنامهنویس «من، دنیل بلیک»، برگزار شد. آنری بیار، منتقد فرانسوی، تاریخنگار هنر و استاد رشته زبان فرانسه که نقش مجری برنامه کنفرانس مطبوعاتی فیلم «من، دنیل بلیک» را در جشنواره کن برعهده داشت، نخستین پرسش را از دو بازیگر درباره خاستگاه و سوابق کار آن دو پرسید. دیو جانز، ایفاگر نقش دنیل بلیک، پاسخ داد که کار خود را بهعنوان استندآپ کمدین آغاز کرده است و سالها در گمنامی، در باشگاههای کمدی ایالات متحده برنامه اجرا کرده و البته این کار برای او «تجربه شگفتانگیزی» بوده است. هِیلی اسکوایرز، بازیگر نقش کیتی، گفت که ششسال پیش از مدرسه هنرهای نمایشی فارغالتحصیل شده و همیشه تلاش کرده تا در زمینه بازیگری کار کند و همزمان به کار نوشتن نیز مشغول بوده است. مجری در ادامه سؤال کرد که این دو بازیگر چگونه جذب پروژه «من، دنیل بلیک» شدهاند. دیو جانز گفت که یکی از دوستان تهیهکنندهاش به او گفته که کن لوچ بهدنبال بازیگری از نیوکاسل که همسن او باشد، میگردد و او گفته است: «آه، میشود من باشم؟» و بعد از طریق سایت اینترنتی خود با تهیهکنندگان تماس گرفته است. هیلی اسکوایرز توضیح داد که کارگزارش به او تلفن زده و بعد از یک گفتوگوی کوتاه 10، 15دقیقهای با کن لوچ و مدیر بازیگردانی او که به پرسشهایی در مورد زندگی و زادگاه و پدر و مادر و سوابق خانوادگی او گذشت و دو مرتبه تست و تمرین بداهه با کارگردان و بازیگر نقش مقابل، بالاخره با تهیهکننده در مورد گرفتن نقش به توافق رسید. آنری بیار این پرسش را از کن لوچ پرسید که آیا به نظر او انتخاب فیلمبردار به اندازه انتخاب بازیگر مهم است یا نه. لوچ پاسخ داد: «بله، کاملا. پیداکردن لحن مناسب برای فیلم خیلی مهم است. برای این یکی احساس کردیم که داستان خیلی قوی است، بنابراین باید خیلی ساده، صریح و مقتصد باشیم و به هیچ تزئینی نیاز نداریم. این شد که من و روبی (رایان، فیلمبردار) که قبلا با هم کار کرده بودیم (این سومینمرتبه همکاری این کارگردان و فیلمبردار بود)، در مورد سبک کار به این نتیجه رسیدیم که باید مطلقا صریح و بیپیرایه و بدون حرکت اضافی یا هرچیزی باشد که حواس تماشاگر را پرت کند و مانع از دریافت جوهره شخصیتهای جلو دوربین شود و این موقعیت را بهسادگی و مقتصدانه تشریح کنیم. برتولت برشت (1956-1898 شاعر، نمایشنامهنویس و کارگردان آلمانی) جملهای گفته که خیلی خوب است و ما آن را آویزه گوش کردیم و بیش از یکمرتبه به کارمان آمد. او گفته است: «من همیشه فکر کردهام که سادهترین واژهها باید کفایت کند و وقتی من بگویم که چیزها شبیه به چه هستند، این کارم قلب همه را خواهد شکست» و به نظرم ما سعی کردیم همین کار را بکنیم، چون اگر میگفتیم این مسائل شبیه به چه هستند، نهفقط قلبتان را میشکستیم، بلکه عصبانیتان میکردیم». در پاسخ به پرسشی از گزارشگر تایمز لندن در مورد اینکه لوچ 50سال پیش فیلم تلویزیونی «کتی به خانه برگرد» را برای بیبیسی در مورد افراد خانهبهدوش ساخته و اکنون آیا تکاندهنده نیست که بعد از 50سال دوباره به این مضمون بازگشته است، لوچ گفت: «بله، به نظرم تکاندهنده است و من فکر میکنم این مسئله تکاندهنده است، چون مختص مردم کشور ما (بریتانیا) نیست و در سراسر اروپا جریان دارد و اکنون در شیوه سازماندهی زندگی ما بیرحمی آگاهانهای وجود دارد که به آسیبپذیرترین افراد گفته میشود که فقرشان تقصیر خودشان است. اگر کار نداری، تقصیر توست که شغلی پیدا نکردی. بیکاری گستردهای در اروپا وجود دارد و در بریتانیا نزدیک به دومیلیون بیکار مطلق وجود دارد و درواقع تعداد آنها چهارمیلیون نفر است. این باعث افزایش تعداد خودکشی شده و برخی از کارکنان (تأمین اجتماعی) دستورالعملهایی گرفتهاند در مورد اینکه چگونه با خودکشیهای بالقوه برخورد کنند و ما میدانیم که این وضع همچنان برقرار است و تعداد کمی هم نیست. دههاهزار نفر و صدهاهزار نفر در سراسر اروپا؛ رقم عظیمی است. این عمیقا تکاندهنده است که چنین چیزی در قلب دنیای ما دارد اتفاق میافتد. ولی چیزی که ما متوجه شدیم این است که واکنش مردم خیلی انسانی است. آنها میتوانند خود را با آن تطبیق دهند. ممکن است عمیقا مأیوس شوند و در رنج و ناامیدی فرو بروند و گاهی برای زندهماندن تقلا کنند. بسیار تأثربرانگیز است اما در دل همه این رویدادها یک سیاست هولناک نهفته است». پل لاورتی، نویسنده فیلمنامه «من، دنیل بلیک»، این نکته را به گفتههای کن لوچ افزود که علت انتخاب این شخصیتهای خاص این بوده که نشان بدهد چه افراد توانا و دارای قابلیتهای متعددی به این شرایط دچار میشوند و چه تحقیری را تحمل میکنند و بخش بزرگی از جمعیت درگیر این مسائل میشوند. وی گفت: «این یک مسئله اتفاقی نیست، سرنوشت بخش عظیمی از جامعه است». خبرنگار دیگری از تایمز در این مورد پرسید که چرا فیلم در کن با زیرنویس انگلیسی به نمایش درآمده و آیا این بهخاطر لهجه (نیوکاسلی) بازیگران بوده است. ربکا اوبراین، تهیهکننده فیلم، توضیح داد که زیرنویس برای بازارهای بینالمللی بوده، نه برای بریتانیاییها: «اکرانهای اینجا را افرادی میبینند که زبان اول آنها نه انگلیسی است و نه فرانسه، بنابراین انطباق با این لهجه برای آنها بسیار دشوارتر است. این کار صرفا برای کمک به تماشاگران در کن بود». یک گزارشگر تلویزیونی فرانسوی در مورد شیوه کار کن لوچ با بازیگران و نابازیگران و تمرین و بداههسازی پرسید و کارگردان جواب داد: «کار با بازیگران خیلی آسان بود، چون آنها سرشار از تخیل و حساسیت بودند و تنها کاری که ما سعی میکردیم انجام بدهیم، این بود که از ابتدا شروع کنیم و فیلمبرداری را به ترتیب خط سیر داستان انجام بدهیم و فیلمنامه خردهخرده به بازیگران داده میشد. این کار باعث میشد که حسی از بداهه به وجود بیاید. اما فیلمنامه خیلی دقیق نوشته شده بود و وقتی که فیلم را تا آخر ببینید و با فیلمنامه مقایسه کنید، متوجه میشوید که خیلی شبیه هستند. اما باید احساس میشد که همهچیز در لحظه اتفاق میافتد. ولی این کار پیچیدهای نیست. مثلا افرادی که میبینید در محل تأمین غذا کار میکنند، واقعا در آنجا کار میکنند. این یک سنت قدیمی نئورئالیستی ایتالیایی است که از مردمی استفاده شود که کار خودشان را میکنند. آدمهایی هم که در دفتری کار میکنند که آنها برای امضا میروند، کارمندان همان دفتر هستند. بهاینترتیب سعی کردیم حس واقعیت به وجود بیاوریم ولی بازیگران افرادی هستند که تخیل قوی و ظرفیت زیادی برای زندهکردن لحظه دارند و همین ظرفیت آنهاست که باعث میشود شما به آنها توجه کنید و سرگرم شوید. من فکر میکنم هیلی و دِیو واقعیت را بهتر از من درک میکنند». بعد از طرح بحثی از سوی خبرنگار گاردین درباره سیاست داخلی انگلستان و پاسخ کن لوچ در مورد جرمی کوربین، رهبر فعلی حزب کارگر و نماینده پارلمان در جناح اپوزیسیون و تغییرات بهوجودآمده در یکسال گذشته و مسائل ناشی از خصوصیسازی در اتحادیه اروپا و روابط با ایالات متحده، پرسش خبرنگار کانادایی روزنامه تورنتواستار در این مورد مطرح شد که کن لوچ چگونه توانسته است در عین حفظ لحن صریح و حس واقعی، لحظات کمیک متعددی را نیز در فیلم بگنجاند و درعینحال حس طبیعی آن نیز حس شود. لوچ پاسخ داد: «من فکر میکنم این از موقع نوشتن (فیلمنامه) شروع شد و به نظر من اینطور نیست که وقتی داستانی درباره مردم بینوا مینویسید، فقط آدمهای مصیبتزده را ببینید. اگر به محلهای تأمین غذا (ی افراد تحت پوشش تأمین اجتماعی) بروید، خنده و کمدی و کارهای احمقانه و از این قبیل چیزها هم میبینید و واقعیت زندگی مردم همین است و اگر این حس طنز را از آن جدا کنید، خطا کردهاید. مردم همین هستند. ولی این از موقع نوشتن شروع شد. خبرنگاری از کردستان عراق درباره این پرسید که آیا کن لوچ قصد نوشتن فیلمنامه یا ساختن فیلمی درباره مشکلات پناهندگان خاورمیانه و بهویژه پناهندگان کُرد در اروپا را دارد یا نه. پل لاورتی بهعنوان فیلمنامهنویس پاسخ داد که اخبار مربوط به این «تراژدی عظیم» را دنبال میکند و از «دورویی» در سیاست بینالمللی در این مورد انتقاد کرد ولی گفت: «یک مضمون خوب یا موضوع خوب، الزاما به فیلمنامهای خوب منجر نمیشود... این به نویسندهای نیاز دارد که تاریخ، زبان، فرهنگ و ظرایف آن را درک کند و شاعرانگی همان لحظات دردناک را دریابد. من نمیتوانم این کار را بکنم و واقعا انتظار دارم که ببینم نویسندگان و کارگردانان درخشانی از کردستان این کار را بکنند که زیروبم مسائل را میدانند و خیلی بهتر میتوانند ارتباط برقرار کنند». دِیو جانز نیز گفت که این مسائل را از طریق اخبار دنبال و بهعنوان انسان ابراز همدردی میکند. کن لوچ نیز با ابراز تشکر از طرح این سؤال گفت که با پل (لاورتی) موافق است و البته مایل است اضافه کند که خوب است بهشرطي كه صنعت سینمای اروپا در کشورهایی که لازم است فیلم درباره چنین دشواریهایی ساخته شود، سرمایهگذاری کند. وی افزود: «این مسئولیتی برعهده اروپاست، چون اروپا نیز بهنوعی در مسائل پیشآمده نقش داشته است و ما باید به صنعت فیلم کشور شما کمک کنیم». کن لوچ در پاسخ به این سؤال مجری برنامه که چرا نیوکاسل را بهعنوان لوکیشن فیلم خود انتخاب کرده است، گفت: «شهر بزرگی است، تاریخی طولانی از لحاظ مسائل و درگیریهای کارگری مربوط به اسکلهها و معادن اطراف آن دارد، حس شوخطبعی معرکهای در آن وجود دارد، هویت دارد، یکی از آن شهرهایی است که مثل لیورپول، گلاسکو یا منچستر میتوانید هویت آن را تشخیص بدهید و فرهنگی غنی دارد و پسزمینهای قوی در اختیارتان میگذارد». خبرنگار خبرگزاری فرانسه با تبریک اینکه فیلم توانسته است شب پیش از آن، تماشاگران کن را به گریه بیندازد، نظر لوچ را در مورد رفراندم جدایی بریتانیا از اتحادیه اروپا جویا شد و از تهیهکننده پرسید اگر چنین اتفاقی بیفتد، به نظر او چه تأثیری در صنعت سینما برجا خواهد گذاشت. لوچ پاسخ داد: «سؤال خیلی سختی پرسیدید. چون از یک طرف، اتحادیه اروپا یک پروژه نئولیبرال است، حرکتی به سمت خصوصیسازی، بهسوی مقرراتزدایی که امنیت کارگران و محیطزیست را پیوسته در معرض خطر قرار میدهد، بنابراین در این لحظه نمیشود از آن طرفداری کرد. از طرف دیگر، اگر ما آن را ترک کنیم، میدانیم که دولت فردگرا تا حد امکان به راست گرایش پیدا خواهد کرد، قوانین حمایت از کارگران را از میان میبرد، محیطزیست را بیش از پیش تخریب میکند و ما با یک دولت راست افراطی مواجه میشویم، اگر (اتحادیه اروپا را) ترک کنیم. سؤالی که برای من مطرح است، این است که چگونه میتوانیم به بهترین شیوه بجنگیم؟ آیا بهتر است که از درون (اتحادیه اروپا) بجنگیم و این کار را با داشتن ارتباط با گروههای چپ اروپایی انجام دهیم یا بهتر است از بیرون بجنگیم؟ این تقریبا یک پرسش تاکتیکی است... اکنون لحظه بسیاربسیار خطرناکی است». ربکا اوبراین، تهیهکننده فیلم لوچ، نیز گفت که با «جنگیدن از درون» موافق است و ازدستدادن ارتباط با اتحادیه اروپا از جنبه مناسبات تولید فیلم «یک تراژدی» خواهد بود. آخرین پرسشها را خبرنگار روزنامه انگلیسی دیلیمیل مطرح کرد. وی اول درباره این پرسید که با توجه به اتکای فیلم به بازیهای قدرتمند، بهویژه بازی هیلی اسکوایرز، آیا انتظار میرود که دو بازیگر نقش اصلی فیلم ستارههای آینده سینمای بریتانیا باشند (این سؤال با خنده تمسخرآمیز دو بازیگر مواجه شد) و پرسش دوم اینکه آیا این فیلم که «مانند آوازِ قوی بسیار تأثیرگذار بوده» قرار است آخرین فیلم کن لوچ بعد از یک دوره 50 ساله فیلمسازی باشد؟ لوچ پاسخ داد: «این را نمیدانم» و جانز حرفش را تکمیل کرد: «او قرار است تا ابد فیلم بسازد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.