خلأ اپوزیسیون مقتدر در نظامهای سیاسی اعراب
تأکید بر نیاز سیاستمداران و نظامهای سیاسی به داشتن یک نیروی اپوزیسیون، امروزه به یکی از بدیهیات دنیای سیاست تبدیل شده است. شاید این مسئله در خودآگاه جامعه برخی کشورهای عربی کمرنگ باشد، اما در برخی دیگر چنین نیست. دورههایی که تلاش میشد تا نیروهای اپوزیسیون به بهانههای مختلف از میدان دور شوند، گذشته است؛ درست مثل دورههایی که بر سر نیروی اپوزیسیون آمد و در هر جا از آن با عنوانی نام برده میشد؛ برای مثال در گذشتههای دور اپوزیسیون گروهی تلقی میشد که از دین خارج شده است یا نیرویی که قصد دارد در جامعه ایجاد شکاف کرده و تفرقه بیندازد. در گذشتههای نزدیک نیز اپوزیسیون گروهی تلقی میشد که عبارت بود از یک مجموعه سیاسی که از «اجماع ملی» پا بیرون گذاشته است یا مجموعهای که در کمین قدرت و دولت نشسته است و به بیانی صریحتر امنیت و ثبات کشور را تهدید میکند. همینطور که تعریف اپوزیسیون در دوران قدیم و قدیمترها تغییر پیدا کرد، در نقش آن نیز تشکیک شد تا آنجا که امروزه کاملا در نقش و کارکرد اپوزیسیون بازنگری شده و آن را بخشی لاینفک از یک نظام سیاسی و دولت در دوران مدرن میدانند؛ ازاینرو اپوزیسیون از یک نیروی خارج از دین یا یک عامل تشتت و تفرقه در جامعه به عاملی برای ایجاد ثبات و صلح مدنی تبدیل شده است. جامعه اعراب در خودآگاهشان گامهای بلندی در این راه برداشتهاند تا خود را از یقینهای دیروز و روزهای پیش از آن کنده و با اندیشهای جدید، دنیای سیاست را ارزیابی کنند. درست است که چنین اتفاقی هنوز به صورت جامع و کامل در همه کشورهای عرب نیفتاده است، اما وقایعی رخ داده که مظاهر این درک جدید را نشان میدهد؛ چنانکه در30 سال گذشته میتوان رد پای آن را در محافل سیاسی اعراب نیز دید. تا آنجا که قاطبه تودههای عرب به این آگاهی رسیدهاند که در مجموعه سیاست داخلی باید جایی نیز برای اپوزیسیون باز کرد. نیازی به گفتن نیست که دراینباره فرقی بین این یا آن گروه سیاسی نیست. شاید تصور این مسئله برای آدمی دشوار باشد که چگونه میتواند یک خودآگاهی جمعی دراینباره به وجود آمده و وجود یک نیروی اپوزیسیون در جامعه را ضروری تشخیص دهد؛ آنهم در کشورهایی که حیات سیاسی سازمانیافتهای ندارند یا جهان سیاست آنان در انحصار یک طبقه از نخبگان بوده است؛ کشورهایی که تقریبا فاقد فعالیتهای حزبی و سیاسی تکثرگرا بودهاند. این امر زمانی غیرممکن خواهد بود که به این فرضیه اتکا داشته باشیم که میگوید ریشه و زادگاه هر جریانی یا فکری همان محیطی است که در آن شکل میگیرد؛ یعنی در واقع از مباحث داخلی نشئت میگیرد. این البته فرضیه درستی است؛ بهویژه اگر ما داخل را بر خارج اولویت بدهیم، اما تحولات بهوجودآمده در سطح جهان، امروزه این فرضیه را تاحدودی سست میکند؛ زیرا پیشرفتهایی در حوزه حقوق دموکراتیک، حقوق بشر، حقوق زنان، قیامهای مردمی و مدنی مستمر در جایجای جهان پدید آمده است و نیروهایی پای به عرصه گذاشتهاند که خواستار قانونمندکردن این مطالبات بوده و از سوی دیگر، رسانهها نیز توجه گستردهای به این امر نشان میدهند و هرگونه تحولی دراینباره را به تکتک خانههای مردم در سراسر جهان میبرند. تمامی این موارد موجب شده بین تأثیرپذیری از داخل یا تأثیرپذیری از خارج نشود تفکیکی قایل شد. این مسئله شرایطی را به وجود آورده است تا کارهای ناممکن دیروز و امروز ممکن شود و انبوهی از آگاهیهای اجتماعی و سیاسی در فرصتی کوتاه از یک کشور به کشور دیگری انتقال پیدا کند. کسی که به اهمیت وجود نیروی اپوزیسیون در کشور پی نبرده باشد، نمیداند این امر چه توجیهات متعددی دارد. از آن گذشته وجود نیروی اپوزیسیون دستاوردهایی برای نظام سیاسی خواهد داشت که کمترین آن «تکوین دولت ملی» است. در اینجا به طور مختصر به سه مورد از مزایای داشتن اپوزیسیون اشاره میشود. 1-هیچ دولتی در تاریخ نیست که بتواند بر اراده یک فرد یا یک گروه حاکم استوار باشد و دوام بیاورد؛ زیرا هیچ جامعهای نیست که در آن فقط یک نظر وجود داشته باشد. یک جامعه مرکب از طبقات و گروههای مختلف با آرای مختلف است. هیچ دولت ملی عاقلی هم نیست که این حقیقت را درک نکند. 2- یک نظام سیاسی هوشمند نظامی است که شرایط و قوانین مناسب را برای بروز و ظهور یک اپوزیسیون ملی فراهم میآورد تا حوزه سیاستورزی در کشورش را توسعه دهد. بزرگترین خطر برای هر نظام سیاسی خلائی است که در مرکز اپوزیسیون به وجود میآید. همین خلأ است که موجب پدیدآمدن حرکتهای پیشبینیناپذیر و جزر و مدهای تند سیاسی میشود. یک نظام سیاسی هوشمند حتی به سمت تولید یک اپوزیسیون قانونمند حرکت میکند؛ زیرا این امر تضمینکننده ثبات آن نظام است. 3- وظیفه یک نیروی اپوزیسیون در هر دولت یا جامعهای - بهویژه اگر مدنی باشد- این است که بتواند بین دو حوزه سیاست و اجتماع توازن برقرار کند؛ توازنی که هیچ دولتی بی نیاز از آن نیست؛ زیرا این توازن زیربنای امنیت اجتماعی در درجه اول و آشتی ملی و ثبات سیاسی در درجه دوم خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.