دستاوردهای چند دهه فعالیت شبهقاره
هندیهای فضایی
محمدرضا رضائی
چندی پیش، خبر پرتاب زیرمداری یک شاتل کوچک هندی، باعث شد نام این کشور و فعالیتهای فضایی آن در صدر اخبار رسانههای علمی جهان قرار گیرد. ظاهر این فضاپیمای 5/6متری شباهت زیادی به شاتلهای فضایی آمریکایی داشت. براساس اعلام سازمان فضایی هندوستان، هدف از این پرتاب، آزمایش سپر حرارتی و سامانههای ناوبری و هدایت مینیشاتل هندی بود و فضاپیما تا ارتفاع 56کیلومتری اوج گرفت و سپس در 460 کیلومتری از محل پرتاب در اقیانوس هند فرود آمد. مأموریت فضایی اخیر هندوستان، بار دیگر گوشهای از توانمندیهای فضایی این کشور را به نمایش گذاشت. این کشور فعالیتهای فضایی خود را به طور رسمی در مرداد 1348 خورشیدی آغاز کرد و از آن سال تاکنون توانسته به طور آهسته و پیوسته در مسیر پیشرفتهای فضایی قدم بردارد و امروز به یکی از قدرتهای نوظهور فضایی تبدیل شود. بخش مهمی از برنامههای فضایی هند تحتتأثیر رقابت تنگاتنگ این کشور با چین است و این دو کشور در چند سال اخیر، یک ماراتن فضایی آسیایی به راه انداختهاند. پرتابگرهای هندی توسعه پرتابگرهای فضایی از همان سالهای آغازین فعالیتهای سازمان فضایی هند، به طور جدی در دستور کار آنها قرار داشت و این کشور در سال 1359 خورشیدی موفق شد نخستین ماهوارهاش را با پرتابگر بومی خود به فضا پرتاب کند. از آن سال به بعد، هندیها با پشتکار فراوان، دو نمونه پرتابگر را با هدف رفع نیازهای داخلی و ورود به بازار جهانی توسعه دادند؛ بهطوریکه در یک دهه اخیر، بخش مهمی از اهداف آنها در این زمینه محقق شد. هرچند این کشور هنوز سهم قابلتوجهی از بازار جهانی پرتابهای فضایی را به دست نیاورده است، اما موفقیتهای چند سال گذشته آن در زمینه پرتاب ماهوارههای مختلف به مدار پایین و زمینآهنگ و از همه مهمتر، پرتاب کاوشگرهایی به سوی ماه و مریخ، توانسته تا حدود زیادی اعتماد جامعه جهانی را برای استفاده از پرتابگرهای هندی جلب کند. این کشور تاکنون نزدیک به 30 ماهواره خارجی را به فضا پرتاب کرده است و پیشبینی میشود در یک دهه آینده بتواند مشتریان خارجی بیشتری را جذب کند و فاصله خود را با چین در این زمینه کاهش دهد. ماهوارههای هند هرچند هندوستان در سال 1348 خورشیدی، نخستین ماهواره ساخت خود را به فضا پرتاب کرد، اما پنج سال قبل از آن نخستین ماهواره این کشور که یک ماهواره سنجش از دور بود، توسط شوروی سابق در مدار زمین قرار گرفت. هند در کنار بحث توسعه پرتابگرهای فضاییاش، در حوزه طراحی و ساخت ماهوارههای سنجش از دور، مخابراتی و نیز ناوبری بسیار فعال عمل کرد. این کشور در چهار دهه فعالیت خود، موفق به ساخت بیش از 80 ماهواره شده است. پرتاب ماهوارههای ناوبری یکی از مهمترین بخشهای برنامههای فضایی هندوستان در سالهای اخیر محسوب میشود. به شکلی که این کشور در یک دهه آینده، صاحب یک سامانه کامل ناوبری ماهوارهای خواهد شد و بهاینترتیب بخش زیادی از وابستگی هندیها به نمونه آمریکایی (GPS) برای چنین ماهوارههایی کاهش مییابد. کاوشهای فضایی سازمان فضایی هند با همکاری و مشارکت آمریکاییها، دو مأموریت فضایی موفق و قابل توجه به ماه و مریخ انجام داد. نخستین آنها کاوشگر چاندرایان-1 بود که در سال 1387 خورشیدی، به ماه پرتاب شد و تا یک سال در مدار این جرم آسمانی فعالیت میکرد. هدف چاندرایان، علاوه بر آزمون فناوری سفرهای بینسیارهای، تصویربرداری از ماه در طولموجهای مرئی و ایکس بود. این مأموریت بخشی از برنامه فضایی بلندمدت هند برای فرود کاوشگرهای رباتیک در ماه و احتمالا اعزام انسان به آنجا تا دو دهه آینده است. مدارگرد مریخی هند موسوم به «مانگالیان» نیز سه سال پیش به فضا پرتاب شد و مأموریت خود را در پاییز 1392 خورشیدی تقریبا به طور همزمان با مدارگرد آمریکایی «میون» در مریخ آغاز کرد. هدف مانگالیان کشف نشانههایی از حیات در مریخ اعلام شده و تاکنون تصاویر و دادههای متعددی از این سیاره به زمین مخابره کرده است. مدارگرد هندی مریخ در حالی با موفقیت در مدار این سیاره قرار گرفت که دو سال پیش از آن نخستین کاوشگر مریخی چینیها به دلیل نقص در عملکرد رایانههای پرتابگر خود، در راه سفر به این سیاره ناکام ماند و بهاینترتیب هندوستان نخستین کشور آسیاییای شد که توانست فضاپیمایی را در مدار مریخ قرار دهد و در این زمینه از رقیب اصلی خود پیشی گرفت. فضانوردان هندی در راه فضا به احتمال زیاد هندوستان تا قبل از سال 2020، نخستین فضاپیمای سرنشیندار خود را به فضا پرتاب خواهد کرد و در این صورت پس از چین به چهارمین کشور صاحب فناوری پرتاب انسان به فضا تبدیل خواهد شد. هند تاکنون فضاپیمای خود را در پرواز بدونسرنشین زیرمداری آزمایش کرده است. در برنامه توسعه پروازهای سرنشیندار این کشور، طرحهایی در زمینه ساخت ایستگاه فضایی در مدار زمین و حتی اعزام انسان به ماه نیز دیده میشود. هرچند چینیها سالها پیش به این فناوریها رسیدهاند و در این زمینه از هندوستان پیشتر هستند، منتها به نظر میرسد این کشور بتواند در سالهای پیشِرو، فاصله خود را بر رقبای چشمبادامیاش در این زمینه کاهش دهد. سخن آخر تصویر ذهنی اغلب ما از هندوستان، کشوری پرجمعیت و اغلب با مردمی فقیر است. به همین دلیل برخی معتقد هستند اجرای برنامههای فضایی پرهزینه و بعضا جاهطلبانه در این کشور، چه سودی به حال مردم این کشور دارد؟ اگر بحثهایی مانند غرور ملی و چنین چیزهایی را کنار بگذاریم، باید بگوییم برنامههای فضایی هند، دقیقا در راستای رفع نیازهای اساسی این کشور در زمینه مدیریت منابع طبیعی، جمعیت و آموزش هستند. هندوستان کشوری وسیع با تنوع اقلیمی و فرهنگی بالاست و اداره آنجا بدون کمک سامانههای ماهوارهای عملا غیرممکن است. از طرفی دیگر، این کشور به دلیل ماهیت صلحآمیزی که برنامههای فضایی آن دارد، توانسته حمایتهای بینالمللی را نیز به سوی خود جلب کند که نهفقط باعث ارتقای فناوری فضایی هند شده، بلکه به حوزههای مختلفی همچون کنترل جمعیت و کشاورزی کمک و چهره متفاوتی از این کشور را در جامعه جهانی ترسیم کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.