انواع شاتلها و کاربردهای آنها
پرافتخار و فاجعهبار
حمیدرضا فعلهگری
گفته میشود فضاپیمایی را که هندیها بهتازگی به فضا فرستادهاند، نمونهای کوچک از شاتل فضایی یا به بیان بهتر یک مینیشاتل است. طول این شاتل هفت متر بود، اما قرار است شاتل اصلی شش برابر آن باشد. گفتنی است شاتل فضایی (Space Shuttle) آمریکا که اولینبار در سال 1981 پرتاب شد، نخستین فضاپیمای قابلاستفاده مجدد جهان بود. سازمان فضایی آمریکا پس از فضاپیماهای مرکوری، جمینی و آپولو (که انسان را به ماه برد)، در پی ساخت فضاپیماهایی رفتوبرگشتی بود و به این ترتیب، شاتلهای فضایی ساخته شدند. شاتلها ظرفیت هفت مسافر و 25 تن بار و تجهیزات را داشتند و نسبت به فضاپیماهای همدوره خود، میتوانستند زمان طولانیتری در مدار زمین بمانند. شاتلهای فضایی، فضای بار زیادی داشتند و به همین دلیل با استفاده از آن میتوانستند تجهیزات بزرگ مانند ماهوارهها و تلسکوپهای فضایی را به فضا انتقال دهند. بدون شاتل فضایی، شاید ایستگاه فضایی بینالمللی هم هیچگاه ساخته نمیشد. شاتل یک دست یا بازوی رباتیک هم داشت که میتوانست ماهوارهها را در فضا بگیرد و آنها را جابهجا کند. آمریکا در مجموع هفت شاتل به نامهای انترپرایز، پثفایندر، کلمبیا، چلنجر، دیسکاوری، آتلانتیس و اِندِور ساخت که دو شاتل نخست، ناکامل بودند و فقط برای انجام آزمایشها و بررسیها ساخته شدهاند. از میان پنج شاتل دیگر هم، چلنجر و کلمبیا دچار سانحه شدهاند و فقط سه شاتل دیسکاوری، آتلانتیس و اِندِور تا سال 2010 مشغول کار بودند. شاتلهای چلنجر و کلمبیا در دو حادثه جداگانه دچار سانحه شدند که باعث مرگ 14 فضانورد شد و به اين ترتيب، ناسا شاتلهای باقیمانده را بازنشسته کرد. شاتل از سه بخش اصلی مدارپیما، موشکهای تقویتکننده و مخزن بیرونی سوخت تشکیل میشد. مخزن سوخت تنها بخش فضاپیما بود که بعد از هر مأموریت قابل استفاده دوباره نبود. یکی از مهمترین ویژگیهای شاتلها داشتن کاشیهای ویژه مقاوم در برابر گرما بود. این کاشیها مانع سوختن مدارپیما هنگام بازگشت به جو زمین میشوند. شاتلهای فضایی به جز مشکلات ایمنی (مانند انفجار دو فروند آن) بسیار هزینهبر هستند، به طوری که هر پرتاب آن 500 میلیون دلار هزینه داشت و این، غیر از هزینههای نگهداری و تعمیرات آن بود. همین هزینههای سنگین موجب شد که روسیه هم از شاتل فضایی قدرتمند خود (که بوران نام داشت)، استفاده نکند. بوران با قدرت حمل 30 تن تجهیزات و استفاده از امکانات ناوبری پیشرفته، از شاتل آمریکایی یک سر و گردن بالاتر بود، ولی به دلیل هزینههای بسیار زیاد، روسیه هم از آن استفاده نکرده است. گفتنی است فضاپیمای بوران تنها شاتل فضایی شوروی بود که بهطور کامل ساخته و در مدار زمین آزمایش شد. این فضاپیما برای اولینبار در 15 نوامبر 1988 (24 آبان 1367) به مدت سه ساعت و 40 دقیقه بدون سرنشین در خارج از جو زمین پرواز کرد و سپس به همراه یک فروند میگ 25 (که فضاپیما را از ارتفاع 20کیلومتری سطح زمین تا لحظه فرود اسکورت میکرد)، در فرودگاه بایکونور قزاقستان به زمین نشست. اما یکی از خبرسازترین شاتلها، فضاپیمای بویینگ ایکس-37، هواپیمای بدون سرنشین ساخت شرکت بویینگ آمریکاست که نخستین پرتاب آن در هفتم آوریل 2006 انجام شد و در 22 آوریل تا 30 دسامبر 2010 اولین پروازهای فضاییاش را انجام داد. گفته میشود هدف از ساخت این فضاپیما، بهکارگیری در ناسا، دارپا و نیروی هوایی ایالات متحده آمریکاست. با ارتقای این فضاپیما، بویینگ ایکس-40 نیز ساخته شد، ولی تاکنون در مورد کاربردها و وظایف این فضاپیما چیزی اعلام نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.