ارزیابی دلایل رویکرد کشورها و شرکتهای گوناگون به پژوهشهای فضایی
آزمایش فضایی هندوستان و چشمانداز فضایی آینده
پوریا ناظمی
هفته گذشته هندوستان توانست آزمایشی در زمینه پرتاب و فرود یکی از طرحهای فضایی خود را با موفقیت به انجام برساند. این سامانه فرود بر فراز یک موشک سوخت جامد به فضا رفته و عملیات فرود خودکار و بدون موتور این سامانه آزمایش شد. این نمونه آزمایشی، ظاهری شبیه شاتلهای فضایی دارد و البته در مقیاسی بسیار کوچکتر که آن را بیشتر شبیه به مدارگردهای «X-37B» نیروی هوایی آمریکا میکند. هدف اصلی این آزمایش، هموارکردن راه توسعه برنامه ساخت سامانههای حملونقل بازگشتپذیر مداری هندوستان است. هندوستان امیدوار است این کَرَجیهای فضایی، فعالیتهای خود را تا 15 سال دیگر به شکل رسمی آغاز کنند. چند هفته پیش هم طرحهایی از نسخه تازه ایستگاه فضایی چینیها منتشر شد. اگرچه حضور هندوستان، چین و ژاپن در حوزه برنامههای فضایی موضوع تازهای نیست، اما اکنون به مرحلهای رسیدهایم که این کشورها در کنار شرکتهای خصوصی در گوشهوکنار جهان، به رقبایی جدی و قدرتهای واقعی در حوزه فضا تبدیل میشوند. چشمانداز ایده معدنکاوی در فضا در حوزههای مختلفی به موضوع جذابی نهفقط برای شرکتهای خصوصی که برای بخش دولتی درآمده است. چندی پیش دولت لوکزامبورگ از تأسیس شرکتی نوپا و برخوردار از حمایتهای دولتی خبر داد که قصد دارد بهسرعت وارد بازی معدنکاوی فضایی شود. این شرکت که به نام شرکت صنایع اعماق فضا نامیده میشود، بهزودی فضاپیمایی به نام «Prospector-X» را به مدار نزدیک به زمین میفرستد تا برخی از فناوریهای لازم برای مأموریتهای بعدی نظیر، سامانههای ناوبری، پیشران و ارتباطی را برای مأموریتهای بعدی به آزمون بگذارد. معماری معرفیشده برای این مأموریت، بسیار شبیه به روندی است که شرکت منابع سیارهای معرفی کرده است. منابع سیارهای شرکتی است که چند سال پیش و با حضور چندین کارآفرین برجسته از حوزههای مختلف (از مدیران ایکسپرایز، گوگل و مایکروسافت گرفته تا کارگردان آیندهنگر سینمای معاصر، «جیمز کامرون») تأسیس شد. این پروژه که سال گذشته یکی از ناوچههای خود را روی عرشه ایستگاه بینالمللی فضایی امتحان کرد، قصد دارد به شکار سیارکها و استخراج منابع آنها برود. البته دولت لوکزامبورگ تنها نهاد دولتی نیست که در این راستا برنامهریزی کرده است. سال گذشته رئیسجمهور آمریکا قانونی را امضا کرد که میتواند آینده حضور انسان در فضا را از نظر حقوقی با تغییراتی بنیادی مواجه کند. بر اساس این طرح که تعدادی از نمایندگان جمهوریخواه به کنگره این کشور داده بودند، درنهایت قانونی به نام قانون فضایی 2015 به امضای رئیسجمهور آمریکا رسید که در آن به شرکتهای خصوصی اجازه تصاحب و مالکیت بر مواد استخراجشده از سیارکها را میداد. این قانون تفسیری متفاوت از پیمان حقوق فضا ارائه میدهد که در سال 1967 به امضای کشورهای جهان رسیده بود. براساس آن قانون، هیچ کشوری حق استفاده نظامی از فضا، ذخیرهسازی یا استفاده سلاحهای کشتارجمعی در فضا و همچنین ادعای مالکیت بر اجرام فضایی را ندارد. از سوی دیگر، کشورها مسئول رفتار فعالیتهای بخش خصوصی یا دولتی خود در زمینه فضا هستند و همه فعالیتهای فضایی باید با هدف سودرسانی به کل جامعه بشری انجام شود. اما با قانون جدید، شرکتهای خصوصی آمریکایی میتوانند بر مواد استخراجشده از سیارکها ادعای مالکیت کنند و اگرچه دولت آمریکا ادعای مالکیت و حکمرانی بر یک سیارک را ندارد، اما به دلیل اینکه فعالیت حقوقی شرکتها، زیرمجموعه دولتی است که آن شرکت در آن ثبت شده است، میتواند قوانین خود را بر این شرکتها و رفتار آنها در فضا اعمال و طبیعتا از سود این شرکتها طلب مالیات کند و به طور طبیعی در چنین فضایی شرکتها، دارای حوزه استحفاظی ویژه خود هستند. هرکدام از داستانهایی که در بالا اشاره شد، در کنار پروژهای مانند اژدهای سرخ شرکت اسپیسایکس که قصد پرواز به مریخ را دارد، واردشدن فضاپیماهای خصوصی «بلواوریجن» وابسته به آمازون به پروازهای مداری و در آینده سرنشیندار و دهها پروژه ملی، بینالمللی و خصوصی در حوزه فضا، قطعاتی از یک پازل بزرگ هستند؛ پازلی که برای تکمیل آن به قطعات بیشتری نیاز داریم. صحنه بازی جدیدی در حال چیدهشدن است. اندکاندک مهرهها در جای خود قرار میگیرند و قوانین بازی تعریف میشود. این بازی فارغ از علاقه و میل ما، بر ما و بر همگان تأثیر خواهد گذاشت. اگر میخواهیم در فردای این بازی نقشی مؤثر داشته باشیم، باید خردمند باشیم و این صحنه را پیشبینی کنیم. آیندهنگری علمی میتواند به ما کمک کند تا چشمانداز آینده را ببینیم و مشخص کنیم میخواهیم چه نقشی در آینده این بازی مهم داشته باشیم و چگونه باید عمل کنیم تا با کمترین اتلاف هزینه، بتوانیم فاصلهها را کم کرده و نقشی در دنیای شگفت آینده بر عهده بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.