بررسی ابعاد فعالیتهای اخیر هند در زمینه فضایی در گفتوگو با «سیروس برزو»
مسیری دشوار که باید آهسته و پیوسته پیمود
گروه علم: هند، دوشنبه گذشته (سوم خرداد) با پرتاب موفق اولین فضاپیمای قابل استفاده مجدد خود، به باشگاه کشورهای دارای این فناوری پیوست. سازمان تحقیقات فضایی هند (ISRO) با پرتاب نخستین فضاپیمای خود (که تا حدودی شبیه شاتل فضایی بازنشسته آمریکایی است و کاملا در این کشور ساخته شده)، فصلی تازه در پژوهشهای فضایی خود آغاز کرده است. موفقیت سازمان تحقیقات فضایی هند در پرتاب اولین فضاپیمای بالدار از سریهاریکوتا واقع در آندراپرادش، گامی به سمت پرتاب تاریخی فضاپیمای پیشرفته RLV در سال 2020 به شمار میرود. پرتاب این شاتل از پایگاه فضایی ساتیش داوان در سریهاریکوتا صورت گرفت. پرتاب این شاتل هفتمتری با موفقیت انجام شد، اما مقامهای سازمان فضایی هند گفتند این یک نمونه کوچک است و شاتل اصلی قرار است شش برابر بزرگتر باشد. به گفته سازمان هوافضای هند، این شاتل 13 دقیقه پس از پرتاب توانست در خلیج بنگال و در فاصله 450کیلومتری از محل پرتاب اصلی خود فرود آید. به گفته سازمان هواوفضای هند، این شاتل پس از رسیدن به ارتفاع 65کیلومتری از سطح زمین، مسیر بازگشت خود را طی کرده است. پروازهای فضایی، بسیار پرهزینه هستند، اما استفاده از شاتلهای قابل استفاده مجدد، هزینهها را بهشدت کاهش میدهد و به همین دلیل، کارشناسان باور دارند که این شاتلها آینده صنعت هواوفضا به حساب میآیند. هرچند تا سالهای گذشته، فعالیت در حوزه پروازهای فضایی در انحصار سازمانهای فضایی چند کشور بود، اما بهتازگی شرکتهای خصوصی نیز (البته با برخورداری از حمایتهای دولتی) به این عرصه وارد شدند؛ برای مثال پیش از این نیز شرکتهای اسپیسایکس و بلواوریجین آمریکا با موفقیت پرتاب این نوع شاتلهای قابل استفاده مجدد را امتحان کرده بودند. گفتنی است سازمانهای فضایی اروپا، ژاپن و برخی کشورهای دیگر نیز در تلاشاند تا به تکنولوژی ساخت فضاپیماهای قابل استفاده مجدد دست پیدا کنند تا هزینههای مأموریتهای فضایی را کاهش دهند. به صورت میانگین هر مأموریت فضایی ناسا بین 450 میلیون تا 1.5 میلیارد دلار هزینه دارد. اسپیسایکس اعلام کرده موشک فالکون-9 برای مأموریت خود 60 میلیون دلار هزینه دارد که نسبت به پرواز انواع دیگر فضاپیماها، بسیار کمهزینهتر به حساب میآید. به مناسبت پرتاب این فضاپیمای هندی و ارزیابی جایگاه این کشور بین قدرتهای فضایی، با «سیروس برزو»، کارشناس فناوری فضایی و تاریخ فضانوردی، گفتوگو کردیم. آقای «برزو»، هند بهتازگی فضاپیمایی پرتاب کرده است که صرفنظر از اندازه، از لحاظ شکل و شمایل شبیه شاتل آمریکایی است. طبق گفته کارشناسان این پرتاب موفقیتآمیز بوده است. شما عملکرد سازمان فضایی هند را در مجموع چگونه ارزیابی میکنید؟ قبل از پاسخدادن به پرسش شما لازم میدانم مسیری را که کشور هند برای رسیدن به جایگاه امروزی در زمینه فضانوردی طی کرده است، به طور مختصر بیان کنم. دروننگری و درایت رهبران سیاسی هند باعث شد این کشور بعد از رسیدن به استقلال، با وجود آنکه با مشکلات متعددی روبهرو بود، بتواند در زمینه فناوریهای راهبردی گامهای موفقی بردارد و با ارتقای توان علمی و فنی خویش، جایگاه خود را در سطح جهانی بالا برده و به عنوان یک کشور قابل اعتنا تثبیت کند. «جواهر لعل نهرو»، نخستوزیر هند، خیلی زود ضرورت سرمایهگذاری در زمینههای فضایی را درک کرد و در نخستین سالهای دهه 1960 میلادی، یعنی سالهای آغازین عصر فضانوردی، دستور تشکیل سازمان فضایی این کشور را صادر کرد. کمیته ملی تحقیقات فضایی هند نخست به عنوان بخشی از سازمان انرژی اتمی این کشور محسوب میشد، اما با خردمندی و بصیرت دولت هند، مدت کوتاهی بعد از تأسیس، یعنی در سال 1969 سازمان تحقیقات فضایی هند (ایسرو، ISRO) به طور مستقل ایجاد شد. کارشناسان فضایی هند بهزودی با حمایت مادی و معنوی دولت توانستند موشک چهارمرحلهای نه چندان توانایی بسازند که در مراحل بعدی، با پشتیبانیهای جدی و مدیریتی توانمند، نسلهای بعدی موشکهای هند قوی و قویتر شد. جایگاه امروز سازمان فضایی هند را در جهان چگونه ارزیابی میکنید؟ امروزه هند توانایی آن را یافته است که حتی پرتابگر برای کاوشگرهای دورپرواز و ناوهای سرنشیندار بسازد و نام خود را به عنوان یکی از پایههای فناوری جهان به ثبت برساند. سازمان فضایی این کشور با داشتن مدیرانی توانا که دولت هند دست آنان را در انجام امور باز گذاشته است، از همان روزهای آغازین، برنامههای هوشمندانه و هدفمندی را طراحی کردند که در چارچوب آن، اهمیتدادن به کارشناسان داخلی و استقلال و خودباوری را در اولویت قرار داد. البته این به آن معنا نبود که آنان از بهرهگیری از تجارب دیگران امتناع کنند. در این راستا، برنامههایی را با همکاری دیگر کشورها، ازجمله شوروی آغاز کردند و در آن کارشناسان زیرک این کشور به تجاربی ارزنده دست یافتند. هند در زمینه پرتاب فضاپیما تاکنون چه فعالیتهایی انجام داده است؟ هند تاکنون فعالیتهای زیادی انجام داده است، گرچه نخستین اقدام مستقل هند برای یک ماهواره در سال 1979 با ناکامی مواجه شد، اما کارشناسان فضایی هند سرانجام با بررسی علل شکست در سال 1980 با پرتاب موفقیتآمیز ماهواره روهینی-1، توانستند نام این کشور را به عنوان عضوی از اعضای باشگاه فضایی به ثبت برسانند. کارشناسان امروزه از هند به عنوان یکی از کشورهای موفق در زمینه فضانوردی نام میبرند که بدون جنجال و سروصدا، آهسته، اما مطمئن پیش میرود و در درازمدت خواهد توانست موقعیتی درخور توجه هم در عرصه اکتشافات فضایی در کُرات و سیارات و هم در پروازهای سرنشیندار و تجارت فضایی داشته باشد. این کشور درحالحاضر و بعد از قراردادن چندین ماهواره خدماتی و کاوشگرهای تحقیقاتی در فضا توانسته جایگاه خوبی برای خود هم در زمینه فناوریهای مربوط به پرتابگرهای فضایی، ماهوارهها و کاوشگرهای دورپرواز به دست آورد. این کشور همچنین با وجود برخی بدقولیها از سوی کشورهای طرف قراردادهای خود مثل روسیه که به جای دادن فناوری ساخت موتورهای موشکی، تنها به دادن موتورهای ساختهشده اکتفا کرد یا تحریمهای اعمالشده از سوی آمریکا و دیگر دولتهای غربی، توانست با تکیه بر توان دانشمندان خود، گامهای مهمی در زمینه خودکفایی بردارد. چرا هند در این مرحله تصمیم گرفت شاتل بسازد؟ آنچه هند اخیرا آزمایش کرد در حقیقت ارتباطی با شاتلهای فضایی بازنشسته آمریکا ندارد. ناو جدید هند براساس اطلاعات منتشرشده، تقریبا مدل کوچکی از «ایکس-37ب» آمریکاست. این سفینه پنج، ششمتری که در پرواز تقریبا 13دقیقهای خود تنها 56 کیلومتر صعود کرد و بعد در حدود 450کیلومتری محل پرتاب در اقیانوس فرود آمد، با هدف آزمایش مواد مربوط به سپر حرارتی، سامانه کنترل و هدایت به فضا پرتاب شد و البته هزینهای حدود 14 میلیون دلار داشت. چنین پرتابهایی مسلما هدف نهایی نیست، اما میتواند به برنامههای تحقیقاتی در زمینه آزمایش فناوریهای نوین کمک کند. آیا هدف هند از انجام این برنامهها، ساخت فضاپیمای سرنشیندار است؟ همانطور که قبلا هم گفتم، هند هم در زمینه پروازهای سرنشیندار فعالیت میکند و هم در زمینه کاوشگرها و ماهوارههای خدماتی. این کشور که به نوعی در رقابت با چین گام برمیدارد، پس از انجام مأموریت موفق «شنژو-4» از سوی چین، رسما تمایل خود برای حضور در صحنه اعزام انسان به فضا را اعلام کرد. حتی «واجپایی»، نخستوزیر آن زمان هندوستان با اعلام اینکه کشورش علاقهمند است بهسرعت به فناوری اعزام مستقل فضانوردان به فضا دست یابد، از دانشمندان سازمان فضایی هند خواست تا هرچه زودتر طرحی ملی برای اعزام فضانوردانی به کره ماه را آماده کنند. هند در سالهای بعد، بهطور جدی برنامه پرتاب انسان به فضا را مد نظر قرار داد و در ژوئن سال 2006 اعلام کرد برای اجرای یک برنامه ملی پروازهای فضایی سرنشیندار، از کارشناسان این کشور درخواست کرده است برنامههای خود را ارائه دهند. مطالعه و بررسیهای پیگیر کارشناسان هندی سرانجام منجر به آن شد که در سال 2009، کمیسیون برنامهریزی هند، طرح «ایسرو» برای پرتاب فضانورد با ناو ساختهشده از سوی کارشناسان هندی را به تصویب برساند. این برنامه قرار بود تا سال 2015 صورت گیرد که بنا به دلیل برخی مشکلات فنی و مالی تاکنون عملی نشده است. بنا به گفته «پاول وینوگرادوف»، مهندس طراح مؤسسه تولیدات فضایی انرگیا و فضانورد باسابقه روسیه، هندیها برای آموزش فضانوردان و آزمایش سامانههای فضاپیمای سرنشیندار خود، با روسکاسموس (سازمان فضانوردی روسیه) قراردادی امضا کردهاند که در چارچوب آن، در یک پرواز مستقل ناو سایوز، سامانههای فضاپیمای سرنشیندار هند با حضور فضانوردانی از آن کشور در مدار زمین آزمایش خواهد شد. هند برنامه بسیار سنگینی را مد نظر دارد و میخواهد مأموریت سرنشینداری تا سال 2020 به ماه و تا سال 2030 به مریخ داشته باشد. حال باید صبر کرد و دید این کشور در انجام طرحهایش در تاریخهای فوق تا چه حد موفق خواهد شد. کشورهای چین، ژاپن و برزیل چه برنامههایی در زمینههای فضایی دارند؟ پاسخ به این سؤال، فرصتی طولانی میطلبد، اما بهطور کلی میتوان گفت فضانوردی و فناوریهای مربوط به آن امروزه دامنه وسیعی پیدا کرده و هر کشوری که بتواند در این زمینه فعالیت کند، در دهه آینده میتواند استقلال خود را حفظ کند، بنابراین چین، ژاپن و دیگر کشورهایی که در این زمینه تواناییهای درخور توجهی دارند و حتی آنانی که در مراحل اولیه هستند، با جدیت میکوشند حداقل در زمینه خدمات ماهوارهای و بهرهبرداری از این سامانهها به منظور رفع نیازهای اساسی خود گام بردارند. البته در کنار آن، موضوع قدرتنمایی و کسب موقعیت نیز از اهداف آنها به شمار میرود. آیا ایران میتواند با کشورهای دیگر در زمینه فناوری فضایی همکاری داشته باشد؟ بدون شک میتواند، اما باید دید درحالحاضر مسئولان سیاسی کشور تا چه حد فعالیت در زمینه فناوری فضایی را جزء اولویتهای خود میدانند و بهطور جدی حاضرند برای آن سرمایهگذاری کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.