|

حاشيه‌اي بر بزرگداشت ابوالحسن نجفي

به دیدار او وقت اصحاب جمع

شیما بهره‌مند

1 «تأثیر انتقاد در کار نویسندگان هرگز قاطع نبوده است، ولی قدرت موقت آن در پاره‌ای اوقات آن‌چنان عظیم بوده که توانسته است قدر شاهکارهای مسلم را بشکند و آثار بی‌قدر‌ و‌ قیمت را به عرش برین برساند. این تأثیرات مخوف به‌آسانی قابل درک و توجیه است...» مارسل پانیول، نویسنده فرانسوی در مقاله‌ای که ابوالحسن نجفی در بهار 1341 در مجله سخن ترجمه کرد، از وظیفه منتقدان می‌نویسد و از نیک و بدی که به‌بار آورده‌اند. آن‌طور که از کارنامه ابوالحسن نجفی برمی‌آید، او رساله «رد بر منتقدان» را بنابر ضرورت دوران ترجمه کرده است. روایت او از رساله پانیول نیز خط‌وربط آن را با وضعیت ما نشان می‌دهد. «سالیان درازی است که فن انتقاد به تقلید فرنگیان، در کشور ما رواج بسیار یافته و مانند دیگر تقلیدها نخست به اخذ معایب هنر دست زده و وسیله حمله‌های خصوصی و غرض‌ورزی و تسویه‌حساب‌های شخصی قرار گرفته است.» انتخاب تکه‌هایی از رساله پانیول در رد نقد، از جانب مترجم و ادیبی با خصال نجفی از آن‌روست که این مولف در مخالف‌خوانی و انکار هم جانبِ انصاف را گرفته است. پانیول ضمنِ عتاب تندوتیز به منتقدان آثار هنری، انگاره‌های کلیشه‌ای درباره منتقد را پس می‌زند. او همزمان که منتقدان را مغرض، مفتن و فراتر از آن مفتشان ادبی می‌خواند، تلقیِ مسلط عقیم‌بودگی منتقد در خلق را خط می‌زند. «کسب انتقاد یکی از قدیم‌ترین کسب‌هاست، همیشه کسانی وجود داشته‌اند که چون از کوشیدن و آفریدن عاجز بوده‌اند وظیفه خود را نکته‌گرفتن بر کار و آثار دیگران دانسته‌اند.» اما پانیول به این کلیشه تن نمي‌دهد. «دیگران - یعنی نویسندگان- هرگز منتقدان را خوش نداشته‌اند، بزرگ‌ترین عیبی که بر آنان می‌شمارند این‌ست که عقیم‌اند و از خلق هنر عاجز. ولی این نکته سزاوار نیست.» و فراتر از آن، در نظر مولف گاه منتقد از پسِ این نقیصه در رویایی دست‌نیافتنی و از پشت عینك درماندگی نکته‌ای را چنان بیند که گویی از پشت شیشه ذره‌بین. صاحب رساله از تأثیر نقد نيز می‌نویسد، اینکه «لازم است شاعر گاهی برانگیخته شود، مبادا که بر مسند افتخار تکیه زند و خوابش دررباید.» بعد نوبت به تأثیرات مخوفِ نقد می‌رسد و پانيول چند نمونه می‌آورد در اثبات مدعای خود: یکی غوغایی که بر سر نمایشنامه «سیدِ» کرنی، نمایشنامه‌نویس مشهور فرانسوی در گرفت و به امر وزیر وقت - که خود داعیه شاعري و نویسندگی داشت- نوعی کمیسیون عالی انتقاد شکل گرفت تا بیانیه‌ای در طرد کرنی منتشر کند. یا شکست نمایشنامه «فدر»، شاهکارِ راسین که او را به انزوا کشاند، چنان‌که دوازده سال لب از سخن بست. مترجمِ معاصر ما، ابوالحسن نجفی شاید از این‌رو از سالیان پیش در معبدِ خود، کتابخانه‌اش مأوا گرفت و اندازه نگه داشت با دیگران. او که در صحنه‌های مختلفِ ادبیات، زبان‌شناسی و ترجمه و مقاله‌نویسی و فرهنگ‌نگاری و تحقیق در عروض و وزن شعر فارسی درخشیده بود و از منتقدان بزرگ قرن نيز ترجمه کرده بود، سالیان دراز خود در کار نقادی آثار ادبی دیگران بود و از نقد دیگران بر آثارش هیچ ابایی نداشت. نمونه آن هم برخوردش با نقد بنیادیِ و رادیکال محمدرضا باطنی، «اجازه بدهید غلط بنویسیم» بر کتاب جنجال‌برانگیزِ «غلط ننویسیم» او، که نجفی با درنظر‌گرفتن انتقاداتش در ویراست سومِ کتاب تغییرات بسياري اعمال ‌کرد. یا نقد یوسف اباذری بر «غلط ننویسیم» که نجفی آن را در جشن‌نامه خود آورد. اینک از پسِ چهار ماه مرگ ابوالحسن نجفی جمعی از نام‌های بزرگ و نزديك به او نشسته‌اند تا از خاطرات پس از مرگِ ادیب زمانه‌شان بگویند. در این میان برخی نیز پای «غلط ننویسیم» و رويکرد نجفی به زبان را میان کشیدند و غلط‌های او را گرفتند. در مرگ سارتر یکی از بزرگانِ فلسفه نوشت: «او معلم ما بود». بزرگدارانِ نجفی اما بعد از مرگِ او فاصله‌شان را برداشتند. در زمان حیات نجفی معلم بود و در ساحتِ زبان، احترام او بجا. پوریست‌شدن نجفی، ماحصل برداشته‌شدن فاصله‌ای بود که او با دیگران داشت. مرگ آمده بود انگار تا این فاصله را بردارد. 2 گاه آنچه ما را به حقیقت امری آگاه می‌سازد نه ظهور آن، که وجه ظهور آن پدیده است. مارکز در سخنرانی خود در جمع نویسندگان جوان کوبا از پدیده‌شناسیِ سطل آشغال نویسنده سخن می‌گوید. اینکه نویسنده جدا از آنچه منتشر می‌کند، با دورریزهایش شناخته می‌شود. روی میز اتاق کار نجفی، در میان دورریزها دست‌خطی است روی کاغذهای فیش، که شاید جهانِ ذهن او را پدیدار کند. «هنرمند [واقعی] باید کاری کند که آیندگان فکر کنند او هرگز وجود نداشته است.» سطری به‌نقل از مارسل پروست. این نقل‌قول، تعبیرِ پروست در «زمان بازیافته» را به‌یاد می‌آورد: قانون بی‌ترحم هنر. «من می‌گویم که قانون بی‌ترحم هنر این است که انسان‌ها بمیرند و خود ما هم با چشیدن همه رنج‌ها بمیریم تا نه سبزه فراموشی که سبزه زندگی بروید، سبزه انبوهِ آثار بارآور.» ادبیات در این تلقی از ناممکن‌ها سر بر می‌آورد، آنجا که زیسته‌ها و زیست‌پذیرها ناممکن شده است تا زندگیِ واقعی، که به‌تعبیر پروست همان ادبیات است، ممکن شود. قانون بی‌رحم هنر همان تلاش بی‌وقفه نویسنده است، چیزی از جنسِ احتضار که با طرد زندگی موجود، هنر را، «زندگی واقعی» را شکل مي‌دهد. اینجاست که نویسنده نقش اسطوره‌ای خود را بازمی‌یابد، از سرزمین مردگان می‌آید تا زندگیِ دیگر را ممکن سازد. از این‌رو نویسنده در قبال زندگی بیگانه‌ای بیش نیست. نویسنده به‌ بهای زندگی‌، به مصافِ ادبیات می‌رود. باز چنان‌که پروست می‌نویسد «آنچه را دوست می‌داری تنها زمانی می‌توانی باز بسازی که از آن بگذری.» و آن، زندگی دیگر بود که پروست با فراموشی، با ازدست‌دادن حافظه آن را به‌دست آورده بود. زیرا «منِ دیگر، آنی که در فکر پدیدآوردن اثرش بود، همه‌چیز را به‌ یاد می‌آورد.» یک سطر از پروست در میان آخرین دست‌نوشته‌های نجفی ناخواسته وجه دیگرِ او را نشان می‌دهد. این وجهِ آنتی- نجفی را در فیلم شبلی نجفی، پسرش نیز می‌توان دید: [بوالحسن نجفي]: یک‌موقع من فکر می‌کردم اگر قرار باشد بعد از مرگم اسمم باقی بماند، تنها چیزی که به‌نظرم می‌رسید تا مدتی از آن اسم ببرند، همان مسئله وزن شعر است. البته خب، شاید بعضی‌ها هم بگویند فرهنگ او هم از نظر فرهنگ‌نویسی بدک نبوده است. اما به‌هرحال دیر یا زود فراموش خواهم شد. [شبلی]: این اذیتت نمی‌کند؟ [نجفی]: نه!» برخی منتقدانِ نجفی در این بزرگداشت از محافظه‌کاری او گفتند، از پوریست‌بودن او. اینکه مقاله‌ای هست از آندره مارتينه، استادِ نجفی و برخي دیگر از زبان‌شناسانِ حاضر در جلسه، با این عنوان که «پوریست‌ها زبان را می‌کشند». و بعد، کمی بعد تصویر ابوالحسن نجفی روی پرده می‌افتد، از مرگ نمی‌هراسد، از فراموش‌شدن هم. تصاویری از کوچه‌های تهران تا پس‌کوچه‌های اصفهان و در آخر او می‌خواند: «تو را آتش عشق اگر پر بسوخت/ مرا بین که از پای تا سر بسوخت/ همه شب در این گفتگو بود شمع/ به دیدار او وقت اصحاب جمع».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.