تخیل سیاسی
نیما پرژام
آلن بدیو در سمیناری با مضمون هنر1، از مسئولیت ویژه هنر در روزگار ما سخن میگوید، «چراکه اغلب وقتی تکلیف سیاست آنچنان روشن نیست، تعاریف هنری به وضعیت وضوح میبخشند». از دید او «امروزه مسئولیت مشخصی برای آفرینش هنری وجود دارد که به موجب آن باید در کار کمک به بشریت برای یافتن پارادایم سوبژکتیو تازه باشد». خلق این پارادایم «صرفا خلق یک فرایند جدید در عرصه ویژه هنر نیست؛ بلکه همچنین مسئلهای مربوط به جنگ و صلح است»، مسئلهای مربوط به آینده بشر. ازاینرو، شاید خلق جنبشهای سیاسی عدالتخواه، شجاع و آگاه برای تحقق آیندهای متفاوت کافی نباشد؛ بلکه فراتر از اینها میبایست به خلاقیت و تخیل بارور انسانها امید بست، آنهم در وضعیتی که این تخیل بیش از هر زمان دیگري در چارچوب نظام سلطه مهار و محدود شده و در خدمت توجیه وضع موجود است. ازاینرو است که رابطه تخیل و سیاست وجوه مختلفی به خود میگیرد که بسته به وضعیت میتوانند رهاییبخش یا ارتجاعی باشند و این همان ابهام نهفته در مفهوم «تخیل سیاسی» است. جان برجر، نویسنده و منتقد هنری، به یک آگهی فرانسوی مربوط به مشارکت در بازار بورس از طریق اینترنت اشاره میکند که در آن زیر یک نشان طلایی داس و چکش که با الماس تزیین شده، این جمله نوشته شده است: «اگر بازار به همگان سود برساند، چه؟».2 در همان نگاه اول به این پوستر تبلیغاتی حضور اوهام ایدئولوژیک مشهود است، انگار با نسخه دیگری از همان خیال باطل قدیم روبهرويیم که طبق آن در نظام سرمایهداری حرص و طمع انسانها برای منافع شخصی عملا منجر به رونق هرچه بیشتر سیستم و ازاینرو خیر مشترک همگانی میشود؛ خیری که همان آرمان تحققنیافته کمونیسم است؛ اما برجر این سؤال را پیش میکشد که اگر در چنین تبلیغی از علامت صلیب شکسته نازیها استفاده میشد، چه پیش میآمد. به زعم او چنین تبلیغی شکستخورده خواهد بود؛ چراکه نماد مذکور صرفا «فاتحان بالقوه» را خطاب خواهد کرد و به جای عدالت به سلطه توسل خواهد جست؛ اما به زعم برگر نماد «داس و چکش» علیرغم تمامی بدنامیها امیدی شکستخورده و سرکوبشده را بازتاب میدهد؛ مبنی بر اینکه «تاریخ در نهایت امر از آنِ کسانی خواهد بود که برای عدالتی برادرانه میجنگند». اسلاوي ژیژک با اشاره به تفسیر برجر اضافه میکند: «طنز قضیه در اینجاست که درست در همان دم که این امید توسط ایدئولوژی هژمونیک «پایان ایدئولوژیها» رسما مرده اعلام میشود، یک فعالیت نوعا «مابعدصنعتی» ... بناست این امید خاموش را زنده کند تا بدین ترتیب پیام آن را برساند». تا آنجاکه به مفهوم «تخیل سیاسی» مربوط است، این مثال دوچهره ژانوسی رابطه میان «سیاست» و «تخیل» را یکجا جمع کرده است. از یکسو با این حقیقت روبهرويیم که تخیل بهآسانی به ابزاری برای توجیه ایدئولوژیک وضع موجود بدل میشود. چنانکه میدانیم امروزه شاخه مهمی از نقد ایدئولوژی با استفاده از نظریه لاکانی بر جنبه «خیالی» ایدئولوژی انگشت میگذارد؛ جنبهای که موجب میشود نقد محتوایی ایدئولوژی بهتنهایی راه به جایی نبرد و ایدئولوژی فراتر از تمامی افشاگریها همچنان به اثرگذاری خود ادامه دهد. طبق نظریه لاکان ساحت خیال بهعنوان یکی از سه ساحت تشکیلدهنده تجربه انسانی، بخشی اساسی از خود واقعیت است. خیال مکمل گریزناپذیر واقعیت موجود است، ملاتی که عناصر واقعیت را در کنار یکدیگر نگه میدارد و درز و ترکها را میپوشاند؛ ازاینرو، نقش ایدئولوژیک خیال در تأیید و توجیه وضع موجود نقشی ضروری است و تعابیری از قبیل جامعه، ملت، خانواده و نظایر آن تنها میتوانند به مدد خیال مانند کلیتی «واقعی» ظاهر شوند؛ اما باید توجه داشت که درافتادن با کارکرد ایدئولوژیک خیال یا آنچه ژاک لاکان «پیمودن خیالپردازي» (Traversing of Fantasy) مینامد، بههیچوجه به معنای کنارزدن پرده خیال و رسیدن به خود واقعیت نیست، برعکس، «پیمودن خیالپردازي» خود با سطح دیگری از تخیل، با تخیلی بنیادین و سرکوبشده، همراه است که همبسته «امر واقعی» است و نفس سرکوبشدنش قاب و زمینهای برای مجموعه تخیلات مجاز و بیخطر ما مهیا میکند. همین مسئله است که ما را با سوی دیگر این رابطه مواجه میکند؛ یعنی کارکرد رهاییبخش خیال و نقش مولد و سازنده تخیل در حیطه مبارزه سیاسی. شاید مهمترین دستاورد نظری در زمینه تخیل رهاییبخش سیاسی را بتوان در کار کورنلیوس کاستوریادیس، فیلسوف معاصر یونانی- فرانسوي، یافت. از دید کاستوریادیس تغییر و تحول حقیقی اجتماع تنها میتواند حاصل گسستی باشد که نمیتوان آن را صرفا براساس توالی منطقی رویدادها و مجموعه دلایل تاریخی تبیین کرد. چنین تحولی ورای تمامی تحلیلها حاصل بهکارگیری مبدعانه چیزی است که کاستوریادیس «تخیل اجتماعی» مینامد؛ گونهای خاص از «تخیل رادیکال» که تنها در عرصه اجتماع و به شکل جمعی تحقق مییابد. بهزعم کاستوریادیس هر جامعهای بر یک بنیاد خیالی ساخته میشود؛ بنیادی که شامل ادراکی کلی از جهان و جایگاه انسان در آن است و به واسطه آن است که قوانین، سنتها و نهادهای اجتماعی شکل میگیرند. فرایندی که کاستوریادیس «تأسیس خیالی جامعه» مینامد؛ اما اگر خیال نقشی اساسی در تأسیس جامعه دارد، آیا بهکارگیری خلاقانه آن موجب تحول ریشهای جامعه نمیشود؟ همانطور که در عرصههای مختلفی نظیر هنر و علم میبینیم، گاهی انسانها در مواجهه با قوانین ازپیشموجود، به جای تندادن به چارچوب دوگانه اطاعت/تخطی، دست به انتخاب سومی میزنند؛ یعنی بهتعلیقدرآوردن قوانین و خلق قوانین تازه. در سطح اجتماعی نیز واضح است که مردمان هر جامعه به ناچار قوانین و نهادهای خود را خلق میکنند؛ اما اغلب جوامع این محصولات «تخیل اجتماعی» را به امری فراتر از جامعه نسبت میدهد؛ نظیر خدایان، پیشینیان اسطورهای و در دوران مدرن «اسطورههای عقلانی». کاستوریادیس چنین جامعهای را «جامعه دگرآیین» مینامد و در برابر آن از «جامعه خودآیین» دفاع میکند؛ یعنی جامعهای که از نقش «تخیل اجتماعی» در خلق قوانین و سنتها آگاه است و بیآنکه منشأ این قوانین را به چیزی فراتر از خود جامعه نسبت دهد، میکوشد از «تخیل اجتماعی» در خلق تجارب جمعی تازه و قوانین جدید بهره بَرَد. دموکراسی یونان باستان برای کاستوریادیس نمونه تاریخی منحصربهفردی از یک «جامعه خودآیین» است. برخلاف اغلب جوامع باستان که وجود خدایان اسطورهای را مقدم بر وجود جهان میانگاشتند، بنیاد خیالی جامعه در یونان باستان بر عقیده شکلگیری جهان از بطن «آشوب» (Chaos) استوار است. این تخیل بنیادین در مقطعی خاص از تاریخ به جامعهای امکان ظهور داد که خالق نوعی دموکراسی مستقیم بود؛ جامعهای که در آن تمامی قوانین همواره بسته به خواست مردم قابل تغییر بودند. بدینسان کاستوریادیس از نوعی «سیاست خودآیین» دفاع میکند که در آن آزادسازی عرصه خیال از قیدوبندهای وضع موجود و بهکارگیری آن در راستای یک تغییر اجتماعی ریشهای مسئله اصلی است؛ سیاستی که «تخیل اجتماعی» را به منظور تحقق گسستی ریشهای از وضع موجود و خلق شکلهای نوینی از امر جمعی به کار میگیرد. امروزه پس از بحران بزرگ مالی و ادامه تبعات آن در کشورهایی نظیر اسپانیا و زادگاه کاستوریادیس یونان، بیش از همیشه این حقیقت تلخ آشکار میشود که حتی تخیل یک جامعه پساسرمایهداری و از لحاظ سیاسی فراتر از دموکراسی لیبرالی تا چه حد برای ما ناممکن است. خلق شکلهای تازهای از باهمبودن، نیازمند کاربرد خلاقانه همان چیزی است که والاس استیونس «سبب شاهوار هستی» مینامد. حال که عرصه تخیل بیش از هر دوران تاریخی دیگری به تسخیر نظام سلطه درآمده و از پیش شکل گرفته و کدگذاری شده است، ظاهرا آزادسازی و بیرونکشیدن این عرصه از چنگ نظام سلطه از مهمترین میدانهای مبارزه، نهتنها برای هنر، بلکه و بهخصوص برای سیاست رهاییبخش است. ازاینروست که ایدههای کاستوریادیس در وضعیت ما تا بدین حد مهم و جذاب مینمایند. پينوشت: (1) مقاله «سوژه هنر» در آلن بدیو: فلسفه- سیاست- هنر- عشق، ناشر: رخداد نو، 1388 (2) مقاله «انتخاب لنین» در اسلاوی ژیژک؛ کتاب رخداد، ناشر: گام نو، 1384
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.