اساسنامه احزاب، سد راه رشد احزاب در ایران
امین داودی: در باب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران نظرات مختلفی به صورت کلی ارائه شده است که ازجمله میتوان ساختار تمرکز قدرت در دست یک اندیشه، فرهنگ ایلی و طایفهای، نظام اقتصادی دولتی و... را نام برد. اما نگارنده قصد دارد به «یکی از دلایل» درونحزبی احزاب بعد از انقلاب بپردازد و این دلیل را که جلوی رشد احزاب را گرفته و سبب شکلگیری پدرسالاری در احزاب شده، شرح دهد. یک حزب بعد از گذار تاریخی خود و شکلگیری در یک بستر تاریخی، زمانی میتواند به روند تبدیل به یک حزب قدرتمند برسد که ساختاری دموکراتیک و کلگرایانه داشته باشد که این ساختار برمبنای یک اساسنامه شکل میگیرد. اساسنامه مانند موتور متحرک یک حزب محسوب میشود و هر اندازه این موتور قوی باشد، حزب قویتر و هر اندازه این اساسنامه ضعیف باشد، حزب نیز ضعیف خواهد بود و درجا خواهد زد. متفکران و تحلیلگران سیاسی معمولا به نقد و بررسی احزاب بعد از انقلاب میپردازند و دلایل زیادی را برای علل ناکارآمدی «درونی احزاب» میآورند که در جای خود درست است، ولی به دلیل اینکه معمولا خود فعالیت تشکیلاتی و حزبی انجام ندادهاند، یک اصل مهم در نقد و بررسی احزاب را فراموش میکنند و آن موتور محرک احزاب، یعنی اساسنامه احزاب است. اساسنامه احزاب میتواند به دو شکل باشد: 1- اساسنامه مبتنی بر کار تشکیلاتی بسته؛ 2- اساسنامه مبتنی بر کار تشکیلاتی باز. هرکدام از این دو، ویژگیهایی دارند؛ الف) در اساسنامه بسته؛ استعدادهای سیاسی جوان توان رشد و خودنمایی ندارند و پدرسالاری بر حزب حاکم است، عدهای خود را پدر حزب میدانند و ساختار اساسنامه را بهگونهای طراحی میکنند که خود از ابتدا تا انتهای حزب مذکور صاحب و متولی حزب باشند که طبیعتا با مرگ این افراد، حزب نیز از بین خواهد رفت یا به حذف یکدیگر منتهی خواهد شد. در اینگونه احزاب معادلات شخصی حاکم است و افراد شورای مرکزی حزب در پی منافع سیاسی و اقتصادی خود هستند و اجازه ورود به افراد جدید از طریق اساسنامه را نمیدهند. روند حرکت قدرت و شکلگیری از بالا به پایین است، نه برعکس. حزب ممکن است در سراسر کشور دفتر داشته باشد، ولی طبق اساسنامه به صورت دموکراتیک راه برای رشد افراد در درون حزب مهیا نیست. میتوان گفت اکثر احزاب بعد از انقلاب چنین اساسنامههایی هستند. ب) اساسنامه مبتنی بر کار تشکیلاتی باز؛ در این نوع حزب با این نوع اساسنامهها که طراحی منسجم و رویکرد ساختارگرایانه دارند، فعالیت سیاسی نظم تشکیلاتی به خود میگیرد و کنشِ کنشگران حزبی براساس اساسنامه شکل میگیرد و اساسنامه میثاق مشترک افراد درون حزب محسوب میشود. در این نوع اساسنامه برای هر مسئله درونحزبی جواب پیشبینی شده است و راه برای شکوفایی استعدادهای جوانان سیاسی باز است. پدرسالاری در حزب حاکم نیست و حزب مانند یک موجود زنده کار میکند و تمام اجزا، کل را تشکیل میدهند که همانا کل ساختار هوشمند و پویای حزب محسوب میشود. شخص در یک شهرستان دور میتواند براساس ساختار دموکراتیک اساسنامه فعالیت کرده و اگر لایق باشد، براساس تواناییهایش، خود را به رأس حزب برساند. بهوضوح میتوان گفت اساسنامه اکثر احزاب بعد از انقلاب از مدل الف پیروی میکند و هر دولتی که در رأس قرار داشته، از طریق اطرافیان خود دست به تأسیس حزبی نزدیک به خود میزند که حامیاش باشد و افراد حزب نیز اساسنامه را بهگونهای طراحی میکنند که راه را برای ورود افراد غیرخودی هموار نکرده باشند. پدرسالاری در احزاب بعد از انقلاب برایند این نوع اساسنامههاست و در واقع کار هیئتی است نه تشکیلاتی. پیشنهاد روشن برای احزاب اصلاحطلب این است که در اساسنامه احزاب خود تجدید نظر کرده و با هموارکردن راه برای نسل جوانتر، هم راه را برای شکوفایی استعدادهای جوانتر مهیا کنند و هم ساختاری جدید به حزب خود دهند تا بنیانی قویتر و ساختارگرایانه داشته باشد که با آمدن و رفتن دولتها فرونریزد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.