تلویزیون و نقش نچسب پروفسور بالتازار
«اثر جایزهگریزی» چیست؟
سلیمان فرهادیان
1- چندی پیش در یکی از برنامههای تلویزیونی، مجری برنامه در میان همه برنامههای متعدد نمایشی و شاد، سؤالی را مطرح کرد که جای تعجب داشت. پرسش این بود: «آب سرد زودتر یخ میزند یا آب گرم؟» شرکتکننده محترم هم با اتکا به عقل سلیم گفت آب سرد. اما مجری گرامی این جواب درست و بدیهی را نپذیرفت و گفت جواب درست آب گرم است! تعجب زمانی بیشتر میشود که بدانیم پیش از این، همین پرسش و پاسخ در یکی از مسابقههای تلویزیونی دیگر نیز مطرح شده بود! به باور مجری این مسابقه و دیگر همکاران وی و طراحان پرسش نیز آب گرم زودتر یخ میزند! 2- ماجرا چیست؟ واقعیت این است که زمانی یک دانشآموز تانزانیایی به نام «اراستو امپمبا» خواست به مناسبتی در مدرسهاش بستنی درست کند. او مایه بستنی (مخلوط شیر و شکر و...) را که هنوز گرم بود، درون یخچال گذاشت و در کمال تعجب دید مایه بستنیاش که گرم بود، زودتر از مایه بستنی دوستان و همکلاسیهایش که سرد بود، یخ بست. او دلیل این پدیده را از دبیر فیزیکش پرسید. دبیر فیزیک گفت مایع سرد زودتر یخ میزند و اینکه او گمان میکند مایع گرم، زودتر یخ زده، یعنی احتمالا اشتباهی رخ داده است. «امپمبا» بعدها دلیل این پدیده را از یک استاد فیزیک به نام دکتر «آزبورن» (که به مناسبتی از دبیرستان امپمبا دیدار میکرد)، پرسید. «آزبورن» به «امپمبا» قول داد این مورد را بررسی میکند و از یک تکنیسین آزمایشگاه خواست که این پدیده را آزمایش کند که او هم به همان نتیجه «امپمبا» رسید. سرانجام در سال 1969، مشاهدات «امپمبا» و دکتر «آزبورن» به چاپ رسید و پدیده زودتر یخزدن آب گرم، «اثر امپمبا» نام گرفت. 3- قبل از آنکه بحث را ادامه دهیم، ذکر این نکته ضروری است که اثر امپمبا میگوید «ممکن است» در برخی موارد آب گرم، زودتر از آب سرد یخ بزند و اصلا نمیگوید همیشه و همهجا آب گرم زودتر یخ میزند یا اینکه قانون طبیعت این است که حتما باید آب گرم زودتر یخ بزند بلکه فقط میگوید «در شرایطی خاص»، شاید آب گرم زودتر یخ بزند. همین! 4- اما همین موارد خاص هم برای دانشمندان مهم و جالبتوجه است. آنها از خود پرسیدند تحت چه شرایطی آب گرم زودتر یخ میزند و چرا در این شرایط، آب گرم مثل همیشه رفتار نمیکند؟ واقعیت این است که جوابهای بسیاری برای این پرسش ارائه شده است. به باور دانشمندان، شاید یک عامل خاص دلیل این پدیده نباشد و چندین عامل مختلف در پدیدآمدن چنین رویدادی نقش داشته باشند. برخی، از عواملی ساده مانند شکل و جنس ظرف سخن گفتند و دیگران به نقش عوامل مهمتری مانند «تبخیر بیشتر در آب گرمتر»، «نقش گازهای حلشده در آب»، «اثر سطح داغ» و «اثر محیط اطراف» و... اشاره کردند، ولی دلیل نهایی باز هم پیدا نشد. 5- درنهایت چندسال پیش، انجمن سلطنتی شیمی انگلستان، مسابقهای ترتیب داد و برای کسی که بتواند توضیح دهد که چرا و چگونه اثر امپمبا روی میدهد، هزار پوند جایزه تعیین کرد. پای هزار پوند که به میان آمد، دانشمندان دستبهکار شدند. یکی گفت که جریانهای همرفتی در آب گرم بیشتر است و همین عامل باعث میشود آب گرم زودتر یخ بزند. یکی دیگر گفت نوع خاصی از پیوندهای موجود در مولکولهای آب (به نام پیوند هیدروژنی) در این پدیده نقش دارند. دکتر «دنیس آزبورن» استاد دانشگاه دارالسلام تانزانیا، که نویسنده مقاله مشهور امپمبا در سال 1969 بود، در مورد این پاسخ جدید گفت: «چندین عامل مختلف ممکن است در ایجاد اثر امپمبا نقش داشته باشند. آنچه نویسندگان این مقاله گفتهاند، ممکن است تنها یکی از این عوامل باشد». پس هنوز پرونده اثر امپمبا باز است. هنوز هم شیمیدانان و فیزیکدانان میتوانند بختشان را برای یافتن پاسخ این معما و بردن هزار پوند، بیازمایند. 6- مطرحکردن چنین پرسشی در یک برنامه نمایشی و سرگرمکننده تلویزیونی، از چندین جهت جای تعجب است. اول اینکه این اثر میگوید ممکن است چنین پدیدهای روی دهد نهاینکه همیشه و همهجا روی میدهد. به بیان دیگر اثر امپمبا، قانون طبیعت نیست بلکه استثنایی است بر یک قانون کلی که میگوید «آب سرد زودتر یخ میزند». شایسته نیست در برنامهای که شرکتکنندگان و مخاطبانش عامه مردم هستند، پرسشی را مطرح کنیم که با عقل سلیم ناسازگار است، بهویژه اینکه هنوز هم دانشمندان برجسته جهان نیز دلیل این پدیده را نمیدانند و اقدام انجمن شیمی سلطنتی انگلستان برای برگزاری یک مسابقه جهانی و یافتن دلیل این پدیده نیز راه به جایی نبرده است. 7- مسابقههای تلویزیونی از جمله برنامههای جذاب برای مخاطبان هستند و به همین دلیل، تهیهکنندگان برنامههای تلویزیونی نیز به آن بسیار علاقهمندند. اما باید در نظر داشت طراحی پرسشهای یک مسابقه تلویزیونی نیز نیازمند تخصص ویژهای است. برنامهسازان باید به موارد بسیاری توجه داشته باشند، از جمله درستبودن پرسش و پاسخ مسابقه و همچنین مناسببودن این پرسشها برای شرکتکنندگان و مخاطبان برنامه که در این پرسش مدنظر قرار نگرفته بود. 8 - علاوهبراین، چنین پرسش و پاسخی، هیچگونه بینشی درباره پدیدههای علمی به ما نمیدهد بلکه طرح چنین پرسشهایی، مخاطبان را تشویق میکند که یک استثنا را به اشتباه بهعنوان قانون طبیعت به ذهن بسپارند. بهذهنسپردن چنین پدیدههایی، نه ما را با ماهیت علم یا کارکرد طبیعت آشنا میکند، نه موجب تقویت تفکر و تعقل میشود و نه کاربردی در زندگی روزمره دارد. شاید چنین پرسشهایی فقط برای تهیهکنندگان برنامههای تلویزیونی فایدهای داشته باشد: با طرح یک پرسش گمراهکننده، داوطلبان مسابقه را به اشتباه بیندازیم و از زیر بار دادن جایزه خلاص شویم. همه مخاطبان تلویزیون با «اثر جایزهگریزی» این جعبه جادو آشنا هستند. 9- کارشناسان چندین مورد را از کارکردهای رسانه برمیشمارند از جمله «سرگرمی» و «اطلاعرسانی»، اما تلویزیون ما که خود را تافتهای جدابافته در میان رسانههای جهان معرفی میکند، ادعای «دانشافزایی» هم دارد! حرفی نیست. اما باید به خاطر داشته باشیم که رسانهای میتواند موجب «دانشافزایی» در میان مخاطبان شود که خود، حداقلی از دانش را دارا باشد و دانشافزایی برایش ارزش باشد نهاینکه با شعار دانشافزایی به اتلاف وقت مخاطبان و بودجهها و سرمایههای عمومی بپردازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.