درباره لزوم انجام تحقیق در دانشگاه
پژوهش پدیدهای لوکس نیست
کامبیز مینایی. عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز
با وجود مراکز پژوهشی متعدد در کشور (به دلایل گوناگون از جمله وجود نیروهای نخبه دانشجو در مقاطع تحصیلات تکمیلی)، انتظار از دانشگاهها برای انجام پژوهشهایی که آثار سودمند آن به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به جامعه برسد، زیاد است. در مورد سهم بودجه پژوهشی از تولید ناخالص ملی و کمبودن آن در کشور در مقایسه با بسیاری از کشورها، مطالب مختلفی منتشر شده است که در اینجا قصد بازگوکردن آنها را نداریم. این نوشتار با امید به اختصاص بودجه مناسب پژوهشی به همه مراکز پژوهشی داخل کشور، به برخی چالشهای پیشروی دانشگاهها میپردازد. به نظر میرسد پژوهشهای دانشگاهی در کشور ما در معرض آسیبهای جدی است آنگونه که در بیشتر موارد، فواید پژوهشها برای عموم مردم محسوس نیست. یکی از چالشهای انجام پژوهش در دانشگاهها، تعریف پروژههای کوچک و غیرمرتبط با هم در قالب پایاننامههای دانشجویی است. این در حالی است که مسائل و مشکلات کشور معمولا چندبُعدی و پیچیده هستند. برای نمونه مطالعات در زمینه خشکسالی در کشور بدون درنظرگرفتن پیامدهای اجتماعی آن (نظیر مهاجرت روستاییان به شهر)، تصویر ناقصی از مشکل به دست خواهد داد. شاید یکی از رهیافتهای مهم برای غلبه بر این مشکل بزرگ، محور قرارگرفتن استادهای دانشگاه بهجای دانشجو در تعریف و انجام پروژههاست. هماکنون با توجه به تعریف دورههای کارشناسیارشد و دکترا و لزوم گذراندن درسهای مشخص در ابتدای تحصیل در هر دو دوره توسط دانشجو (که به طور معمول به محدودشدن زمان انجام پژوهش میانجامد)، فرصت انجام پژوهش برای کارشناسیارشد حدود یکسال و برای دوره دکترا دو تا دوونیمسال است. در صورت محور قرارگرفتن دانشجو (آنگونه که هماکنون رایج است)، با توجه به حضور محدود دانشجو در دانشگاه، کارهای انجامگرفته مانند جزیرههایی کوچک و دورازهم در نقشه کلی پژوهش کشور قرار میگیرند. بدیهی است چنین نقشهای تصویری مبهم و ناقص از یک یا چند مسئله به دست خواهد داد. با ورود مستقیم استادان به طراحی و انجام پژوهشهای مختلف و با انجام تحقیقات بزرگ (که میتواند به صورت چند پروژه هدفدار و بههمپیوسته تعریف شود) و درنظرگرفتن همه جوانب، دریافت سفارش از مراکز گوناگون دولتی و خصوصی نیز دور از انتظار نخواهد بود. چالش دوم به گسترش بیرویه مراکز آموزشعالی و روآوردن بیشتر آنان به راهاندازی دورههای تحصیلات تکمیلی مربوط میشود. مراکز متعدد آموزشعالی (که گاهی در یک شهرستان کوچک نیز تعداد قابلتوجهی مرکز آموزشی وجود دارد)، امکان توجه و تخصیص بودجه کافی را در زمینههای پژوهشی منتفی کرده است. از سوی دیگر، نبود افراد متخصص و باتجربه در این مراکز و نبود امکانات پژوهشی لازم، امکان انجام هرگونه پژوهش هدفدار و علمی را در این مراکز گرفته است. درواقع این مراکز برای جلوگیری از تعطیلشدن خود، به گرفتن دانشجو در مقاطع بالاتر اقدام میکنند! نتیجه تعدد مراکز آموزشعالی در کشور، موجب عدم توجه کافی به دانشگاههای بزرگ (که دارای زیرساختهای قوی پژوهشی و آموزشی هستند)، میشود. به همین دلیل که امکانات پژوهشی این دانشگاهها فرسوده است یا بهروز نیست. به عبارت دیگر درحالیکه دانشگاههای کوچک و با سابقه کم، با چالش تعداد دانشجو برای ادامه حیات خود مواجه هستند، دانشگاههای بزرگ با نبود وسایل کافی برای انجام پژوهشهای کلان و ساختمانهای فرسوده که گاهی قدمت آنها به 50 سال میرسد، مواجه هستند. توجه کافی به دانشگاههای بزرگ، در کنار بالارفتن کیفیت پژوهشهای اینگونه دانشگاهها، همراه با نگرشی چندجانبه به مسائل موجود در کشور، صنعت و بخشهای دیگر کشور ناگزیر به استفاده از این پژوهشها خواهند شد. چالش سوم در حوزه پژوهشهای دانشگاهی، نبود رابطه کافی با مراکز علمی - تحقیقاتی دنیا بهویژه کشورهای توسعهیافته است. دانش، مرز و حد نمیشناسد و هرچند بهتازگی شرایطی برای ارتباطات بهتر مراکز علمی داخل و خارج فراهم آمده است، اما این ارتباطات کافی نیست. با توجه به نیاز پژوهشگران به آخرین دستاوردهای علمی در سطح دنیا، اهمیت این ارتباط آشکار است. یکی از مهمترین این نوع ارتباطات، فراهمکردن فرصتهای مطالعاتی در خارج از کشور برای دانشجویان دوره دکترا و استادان دانشگاهها بوده است که در سالهای اخیر به دلیل محدودیتهای بودجهای تعداد این فرصتها بهویژه برای استادان به حداقل رسیده است. چالش چهارم به تأکید بیش از اندازه روی پژوهشهای کاربردی مربوط میشود. در اهمیت پژوهشهای کاربردی شکی نیست، اما همه میدانیم بسیاری از پژوهشهای بنیادی پایه و اساس دیگر دستاوردهای بشری در حوزههای مختلف علمی بوده و خواهد بود. انتظار نتایج ملموس و قابلمشاهده، آنهم در مدت کوتاه از یک پژوهش، غیرواقعبینانه و بهدور از واقعیات علمی است. پژوهشهای بنیادی، زمینه پژوهشهای کاربردی را نیز فراهم میکند. انتظار میرود شاهد حمایت جدی از اینگونه پژوهشها از سوی دولت باشیم. پنجمین چالش از تخصیص بیشتر بودجههای پژوهشی کشور به تهران و دانشگاههای آن مربوط میشود. شواهد حاکی است حتی بخشی از سفارشهای پژوهشی شهرهای بزرگ به دانشگاهها یا مراکز پژوهشی تهران اختصاص مییابد. در این حالت بخش زیادی از تواناییهای دانشگاهها (بهویژه دانشگاههای بزرگ آنچنانکه پیشتر اشاره شد)، در شهرستانها بدون استفاده خواهد ماند و از سوی دیگر امکان افزایش امکانات و رسیدن به استانداردهای لازم در این دانشگاهها کم میشود. شاید دادن بخشی از بودجههای پژوهشی کشور به هر استان برای اختصاصدادن به پژوهش در زمینه مسائل بومی استان در این زمینه کمککننده باشد. چالش ششم به نقش رسانهها در عمومیتبخشیدن به کارهای علمی و تشویق پژوهشگران مربوط میشود. رسانه بهعنوان ابزاری قوی و کارآمد میتواند با ارتباط مستمر با دانشگاههای بزرگ کشور به انعکاس دستاوردهای پژوهشی هر دانشگاه همت گمارد. پژوهش پدیدهای لوکس نیست. پژوهش یک ضرورت اجتنابناپذیر است. هماکنون ارتباط بیشتر رسانهها با مراکز پژوهشی و دانشگاهها در مناسبتهای خاص (مانند برگزاری همایشها، هفته پژوهش و...) است. به نظر میرسد پرداختن به پژوهش بهعنوان مقولهای ضروری که تأثیر آن در زندگی عموم مردم محسوس است باید در دستور کار رسانهها قرار بگیرد. بهعلاوه ضروری است از بزرگنمایی بیش از اندازه کارهای پژوهشی انجامشده خودداری شود تا تصویر واقعی از کارهای پژوهشی انجامشده به دست مردم برسد. درمجموع در سالهای اخیر امیدواریهایی در حوزه پژوهشی کشور به وجود آمده است. تمایل دانشگاهها به ارتباط با صنعت، سرمایهگذاری و تشویق دولت در زمینه شرکتهای دانشبنیان، از جمله این نقاط روشن است. برای داشتن آیندهای بهتر، ضروری است دولت و دانشگاهها با حداکثر توان به ایفای نقش خود بپردازند. در نخستین مرحله، افزایش قابلتوجه سهم پژوهش از تولید ناخالص ملی مورد نیاز است. بهعلاوه، رقابت در علم و فناوری به سرمایهگذاری در پژوهشهای دانشگاهی بهویژه در دانشگاههای بزرگ با نیروی کارآمد بستگی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.