از خصال سبک
«سبک بهحکم تفرد خود، تنها زمانی حکمت وجودی پیدا میکند که اثرآفرین فکر و احساس خود را بیان کند یا فکر و احساسی را که از آنِ خود کرده باشد و هم توانایی بهرهجویی از امکانات بیانی درخورِ موضوع و نوع اثر را داشته باشد.» احمد سمیعی، مترجم و محقق مطرح با این جملات نظر خود را درباره مفهوم تاریخی «سبک» بیان میکند. او اخیرا مجموعهمقالاتی با عنوان «سبک و آراء فیلسوفان و سخنشناسان درباره آن» را به فارسی برگردانده است. این کتاب جدا از تذکار و درآمد دارای پنج بخش است. در تذکار، مترجم شرح جامعی از کتاب پیشرو بهدست میدهد. اینکه کتاب گزارش و ترجمهای است از کتابی درباره سبک که یکی از جلدهای مجموعه مفصلی است شامل رسالاتی در باب مفاهیم متعدد کلیدی که در فضای هنری و ادبی معاصر مطرح است و نظرگاههای متنوع و آراء متفاوتی از روزگار قدیم تا امروز دربارهشان ارائه شده است. در نظر سمیعی که خود مترجمِ آثار بسیاری از نویسندگان صاحبسبک بوده، هنرمند اگر بیانگر روح زمان به زبان خاص خود نباشد، فردیتی اصیل ندارد. انتخاب و ترجمه این اثر، جدا از آنکه منبعی جامع و درخورتأمل در باب مفهومی تاریخی و بنیادی در اختیار مخاطب ایرانی میگذارد، در وضعیت اخیر ادبیات ما حامل خلایی نیز هست که چندی است در نقد ادبی دیگر نقاط جهان و خاصه در ایران مطرح شده: ادبیات بدون سبک. بسیاری از منتقدان و مترجمان ما نیز فقدان سبک را از عوارض وضعیت ادبی در چند دهه اخیر میدانند و ترجمهها را نیز بهعنوان متنهایی شناسایی میکنند که در کارِ انتقال معنا هستند و نه درآوردن سبک. بنابراین ترجمه «سبک» در وضعیت اخیر ما از ترجمهای صرف فراتر رفته و به ضرورتی میماند که یکی از بهترین مترجمان ما آن را درک کرده است. این رویکرد را در تکه آخر تذکار میتوان سراغ کرد: «بنابراین، کسانی را که آنچه بیان میکنند عاریتی و بازآفرینی باشد همچنین کسانی را که از اختیار شیوهای درخورِ موضوع و نوع اثر عاجز باشند نمیتوان صاحبسبک خواند.» بعد از تذکار بخشِ «سبک و آراء فیلسوفان و سخنشناسان» میآید. فصل اول «نظریهپردازی در سبک: ممتنع اما ضروری» شامل دو مقاله است: لامی، عشق به کلمات و مارتَن، مفهومی مبهم. فصل دوم به «مفهوم ریتوریقایی سبک» اختصاص دارد: از افلاطون و ارسطو و سیسرون تا لونگینوس. در آخر این فصل مترجم لب آراء آنان را در چند سطر میآورد که «آنان بیشتر به توصیف و بیان تأثیرات و خصال سبک توجه داشتهاند تا مشخص ساختن وسایل عینیِ فراوری آن... از مجموع آراء تصور روشنی از مفهوم سبک در نزد این جمع عاید میشود که بیشتر به خطابه ناظر است.» فصل بعد «از ریتوریقا تا انسانشناسی در آینه سبک» چهار مقاله دارد: پاسکال، بوفون، ماریوو و لامی. بخش بعدی، «تشخیص سبک اثرآفرین» از خواندنیترین فصول کتاب است با سه مقاله از بزرگترین سبکپردازان ادبیات: فلوبر، زولا و دیدرو. «در طریق تأویل سبکِ اثرآفرین» نیز عنوان فصل بعدی است. «سبک و زبانشناسی، مفهومی امروزی از سبک در حال بحران» و «گفتوگویی با تاریخ هنر و علوم» آخرین فصلهای کتاباند. اما اهمیت کتاب جدا از جامعیت مقالات و روایت کامل از سیر تحولات سبک و رویکردها، در تذکارنویسی و تسلط مترجم یا گزارنده آن است که هرجا نیاز دانسته توضیحات و دریافتهایی بجا را به متنها افزوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.