|

رستاخیز کلمات: در مرگ قاسم هاشمی‌نژاد

آیینه‌های رو‌به‌رو

سروش مظفرمقدم

چون آمدنم به خود نبد روز نخست این رفتن بی‌مراد عزمیست درست... خیام ژاک لاکان از دو گونه مرگ می‌گوید: مرگی فیزیکی و مرگی نمادین. مرگ فیزیکی یا واقعی دیر یا زود واقع می‌شود، واقعیتی اجتناب‌ناپذیر است. اما مرگ نمادین زمانی پس از مرگ واقعی رخ می‌دهد: فراموشی. در مورد بسیاری، مرگ نمادین پیش از مرگ نخست رخ می‌دهد و با زوال حافظه تاریخی و فرهنگی، شخص پیش از آن‌که به‌واقع مرده باشد، مرده است! تراژدی فرهنگ و تاریخ ما خصوصا در دوران معاصر، همانا فراموشی است. قاسم هاشمی‌نژاد قریب به هفتاد سال در میان ما زیست. بخشی از عمرش را در سایه به‌سر برد و جز مقالات و چند کتابی که در فواصل زمانی طولانی از او منتشر شد، سر و صدای دیگری نداشت. وقتی سعی می‌کنم هاشمی‌نژاد را به‌خاطر آورم نخست نام چند کتاب از او به ذهنم خطور می‌کند: «فیل در تاریکی»، «خیر‌النساء»، «بوته‌ در‌ بوته»، «سیبی و دو آیینه». چیزهایی که خوانده‌ام و هاشمی‌نژاد را از دریچه آن می‌شناسم. عمدتا پس از مرگ هنرمندان و اشخاص تأثیرگذار فرهنگی، ویژه‌نامه‌هایی منتشر می‌شوند و یادنامه‌هایی سر‌و‌سامان می‌گیرند که بیش‌تر رنگ سوگ و گرامیداشت دارند. اما برای قاسم هاشمی‌نژاد حتی پس از مرگش نیز چنین نشده است. شاید دلیل اصلی، دوربودن او از همه مناسبات و رابطه‌ها در دوران حیاتش باشد. چیزی که امروز و البته برای نسل امروز واجب است - شناختن هنرمند است. مرگ البته توان نابودی کلمات را ندارد و آنچه در زبان تثبیت شد، نابود‌شدنی نیست. پس می‌توان مرگ را به چیزی نگرفت. شاید هم نقطه آغازی باشد. چنان‌که مرگ قاسم هاشمی‌نژاد می‌تواند نقطه شروعی باشد برای شناختن بیشتر او، خواندن نوشته‌هایش و برقراری مناسبتی دو سویه میان ما و انبوهی از کلماتی که از او به‌جای مانده‌اند. یکی از مهم‌ترین رویدادهای زندگی قاسم هاشمی‌نژاد، انتشار رمان «فیل در تاریکی» است. این رمان که در زمانه پرآشوب انقلاب بهمن 1357 منتشر شد و به‌دلیل شتاب حوادث سیاسی و اجتماعی وقت، چندان دیده نشد. جدای از آن‌که تا آن زمان اثری جدی در ژانر پلیسی و معمایی در ادبیات فارسی خلق نشده بود، «فیل در تاریکی» را می‌توان شاخصی روشن و دقیق از وضعیت تاریخی و اجتماعی دهه پنجاه خورشیدی نیز محسوب نمود. آثار داستانی بعدی قاسم هاشمی‌نژاد معدودند. «خیر‌النساء» با فاصله‌ای حدود پانزده سال، در بهار 1372 منتشر شد. این داستان بلند که سرگذشت و نسب‌نامه خانوادگی هاشمی‌نژاد نیز به‌شمار می‌آید، به‌لحاظ نثر، قصه‌گویی، جریان داستانی و شخصیت‌پردازی، در نوع خویش منحصر‌به‌فرد است و گرایش‌های هاشمی‌نژاد به عرفان ایرانی در آن برجسته شده است. هاشمی‌نژاد تنها داستان‌نویس نیست. در طول سالیان عزلت‌نشینی اجباری و به کنج خلوت و انزوا خزیدن، بیکار ننشسته است. تحقیق و پژوهش، بازخوانی متون کهن و سرودن شعر، به دغدغه‌های همیشگی و به‌روز او تبدیل شده. انتشار کتاب‌هایی چون «بوته در بوته» و «سیبی و دو آیینه»، گواه این تلاش است. بنابراین به جرأت می‌توان گفت که او هنرمندی چند‌وجهی است و در همه این وجوه توانسته آثاری قابل‌‌تأمل خلق کند. چیزی که کمتر کسی بدان قادر است. انزوای طولانی قاسم هاشمی‌نژاد علاوه بر اینکه شخصیت هنری‌اش را از بسیاری جریان‌های مخرب و مبتذل دور می‌کند، تداعی‌کننده مفهوم مرگ مؤلف است: بسیاری از اهالی هنر سعی دارند با حضور مستمر خویش در محافل و مجالس و جریان‌های حقیقی و مجازی، بر برد و نفوذ آثار خویش نیز مستقیما تأثیر بگذارند و به‌نوعی آثارشان را حمایت کنند. هاشمی‌نژاد اما - با غیبت خویش از میانه، قضاوت نهایی را به خوانندگان بالقوه و بالفعل می‌سپارد و در نگاهی کلی‌تر، تاریخ و زبان را به داوری می‌طلبد. این رفتار نمادین، جسارت قاسم هاشمی‌نژاد را نشان می‌دهد. او که خویش را محدود در حلقه‌ای تنگ و مقطعی کوتاه از زمان نمی‌بیند، با غیبتی معنادار از میانه، تنها به ارائه آثارش بسنده می‌کند. مفهوم مرگ به‌معنای عدم، در مورد هاشمی‌نژاد صادق نیست. چراکه هستی و نیستی هنرمند در گرو واژگانش است نه حضورش. او این را نیک می‌داند و از مرگ پلی می‌سازد به‌سوی جاودانگی... امروز دیگر قاسم هاشمی‌نژاد به‌عنوان یک شخص حقیقی در میان ما نیست، چنان‌که هدایت و ساعدی و بهرام صادقی و زرین‌کوب و انجوی‌شیرازی در میان ما نیستند. اما مفهوم ثانویه‌ای به‌نام هنرمند و خالق جهانی دیگر، در حافظه فرهنگی بلندمدت ما ثبت شده است. شاید به نظر برخی‌ها، هنرمند خوب هنرمند مرده باشد چراکه دیگر خطری از جانب او و کنش اجتماعی و فرهنگی و سیاسی‌اش، آنان را تهدید نمی‌کند اما این نیز خیالی باطل است چون واژه، ذات آزادی‌خواهانه‌ای دارد و هنرمندی چون هاشمی‌نژاد نیز به مدد همین کلمات، چه در حیات و چه در مرگش، همواره اذهان تمامیت‌طلب و یکسونگر را - از قضا با واژه‌هایش‌- تهدید می‌کند. باری! این رفتن بی‌مراد، نقطه شروعی است برای بازشناسایی هنرمندی که در میان ما زیست و چون آیینه‌ای تمام‌نما، بخشی از فرهنگ - عادات و باورهای ما را ترسیم کرد و به چالش طلبید. امروز هاشمی‌نژاد مفهومی نمادین یافته است و در پس این مفهوم وجه خلاقانه و زیباشناسانه‌ای نهفته است که می‌توانیم با دوری از رویکردهای سانتی‌مانتالیستی و متظاهرانه، به‌ ژرفای آن دست پیدا کنیم. همچون صیادی که در اعماق دریا به صید مروارید می‌رود. آرام و پرحوصله و صبور.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.