تناولي و هنر پاپ در ايران
پاپ تمامعیار
یاشار صمیمیمفخم
«اگر هنوز تکلیف خودمان را با پاپآرت معلوم نکرده باشیم - یعنی اگر پاپآرت را دوست نداشته باشیم - درک و پذیرش برخی کارهای تناولی در نمایشگاه اخیرش در گالری «بورگز» مشکل میشود. تناولی از هنرمندان پاپ تمامعیار نیست، اما وجوه اشتراکی با این هنرمندان دارد». کریم امامی1 در بخشی از بیانیه نمایشگاهی که در سال 2015 در موزه «تیت مدرن» لندن2 با عنوان «دنیا پاپ میشود»3 برگزار شد، آمده است که «هنر پاپ چالش اجتماعی علیه ساختار دنیای کهنه بود که زمینه را برای شکلبخشیدن به دنیای مدرن فراهم کرد». 4 در این نمایشگاه آثار 64 هنرمند از 28 کشور جهان گردآوری شده بود، پرویز تناولی تنها هنرمند مدعو از منطقه خاورمیانه بود که بهعنوان یکی از پیشگامان هنر پاپ در جهان - خارج از بریتانیا و آمریکا - مجموعهای از آثارش در آنجا نمایش داده میشد. آثاری که از تناولی در تیت نمایش داده شد، از مجموعه دائمی آن موزه بود که در فاصله سالهای 1343 تا 1353 در ایران خلق شده بودند. تناولی برای خلق این آثار، از مصالح متنوعی استفاده کرده بود؛ فرش، شیشه، حلبی، پلاستیک، نئون و نقاشی ازجمله این مصالح بود. نمایشگاهِ تیت، نیمقرن پس از اولین نمایش آثار پاپ تناولی، این فرصت را برای مخاطبان غربی فراهم میآورد نهتنها با یکی از پیشگامان هنر پاپ آشنا، بلکه با آثار اولین هنرمند پاپ ایران و منطقه روبهرو شوند. تناولی در 50 سال ثابت کرده است هنر پاپ، هنرِ مردمِ غرب نیست، بلکه هنر پاپ، هنر مردمان همهجای دنیاست، زبانی است جسور و بیپرده که مرز جغرافیایی ندارد. زبانی است علیه محافظهکاری، قابل فهم برای همگان. زبانی است مردمی و برای مردم. *** پرویز تناولی بیش از شش دهه است که نقشی کلیدی در فرهنگ و هنر ایران و خاورمیانه داشته است و این نقش نهتنها برای خلق آثارش، بلکه به جهت گستردگی و تنوع فعالیتهایش در زمینههای مختلف هنری و بهویژه میراث فرهنگی ایرانیان بوده است. او همزمان مجسمهساز، نقاش، چاپگر، نویسنده، محقق و مورخ، مجموعهدار و از حامیان هنر مدرن و معاصر ایران است.5 پژوهشهای او و مجموعههایش با نمونه منحصربهفردِ استوار بر هنرهای بومی، قبیلهای و عامیانه مردم ایران است. بیش از 20 جلد کتاب درباره موضوعاتی چون طلسم، قفل، ترازو و سنگ، سرمهدان، سنگ قبر و چندین جلد کتاب درباره دستبافتهها، گلیمها و فرشهای عشایری و روستایی ایران منتشر کرده و برای اولینبار به اهمیت تاریخی-فرهنگی چنین دستساختههایی پرداخته است. دامنه وسعت این مجموعهها، دانش عمیق پرویز تناولی و علاقهاش را به اهمیت ساختههای مردمی و باورهایشان نشان میدهد. 6 او با آفریدههای مردمی و عامیانه زندگی میکند و تأثیر آن بر مجسمهها، نقاشیها و چاپهایش به خوبی نمایان است. در دورانی که اشاره به عوام، زبان و باورهایشان کسرشأن جامعه روشنفکری ایران بود، تناولی از هنر عوام بهره میگرفت و گفتههای آنان را روی مجسمههایش مینوشت. او خود مینویسد: «کشف جنوب شهر تهران در سال 1336 برایم چون کشف معدن طلا بود». دستفروشها و اسقاطیکارها و اورادنویسان در همان سال توجه او را بهخود جلب کردند و کارگاههای آهنگری و سفالسازی و همنشینی با کارگران و صنعتگران از برنامههای ثابت او تا سالیان دراز بود.7 باور او به این بخش ناشناخته از فرهنگ و هنر ایران، به او آموخت تا در این مسیر بماند. او امروز پس از چندین دهه نهتنها همچنان معرف هنر معاصر ایران، بلکه معرف هنرها و روایتهای فراموششده عامیانه به مردم کشور خویش و جهانیان است. *** پرویز تناولی در سال 1344، نمایشگاهی در گالری بورگز برگزار میکند. در آن سال هضم این آثار برای منتقدان و بسیاری از هنرمندان همدورهاش سنگین مینماید، زیرا آثار ارائهشده در این نمایشگاه نه مجسمهاند، نه نقاشی، بلکه اشیائی هستند که روی بوم چسبانده شدهاند یا مجسمههاییاند نه از جنس سنگ مرمر و برنز، بلکه ساختهشده از قطعات پلاستیکی، لامپ، نئون، چوبهای رنگشده و حلبی. تناولی که تا پیش از آن قدرت خود را در ساخت مجسمههای برنزی با ساختار و کیفیت اعلا نشان داده بود، در این نمایشگاه «آه» از نهاد منتقدان و طرفدارانش برمیآورد. آثار عرضهشده در این نمایشگاه مردم را به خشم درآورد و نمایشگاه پس از سه روز به درخواست صاحب فرانسوی گالری برچیده میشود. این نمایشگاه، هرآنچه صاحب گالری ریسیده بود، پنبه کرد و طرفداران گالری را هم برای همیشه فراری داد.8 عنوان «فرهاد هرکه بود مرد بود» بر نمایشگاه در نیم قرن پیش به تعبیر نیما، آب را در خوابگه مورچگان ریخت. تا آن زمان اغلب هنرمندان هنوز در جدال هنر رمانتیک و ناتورئالیستی کمالالملکی و مدرن غربی با ارزشهای تصویری آن بودند. این نمایشگاه که پس از 50 سال، هنوز هم پاپترین نمایشگاه تاریخ هنر ایران است، در آن سال با تردید بسیار، پاپ خوانده شد. پاپ در آن سالها، پاپِ آمریکایی بود و هرچه نزدیک به وارهول و لیختناشتاین بود، میتوانست پاپ شمرده شود. قوطی سوپ کمپبل میتوانست پاپ باشد ولی در پاپبودن آفتابه تردید بود. بریدهجراید روزنامهها و کمیکاستریپها حتما پاپ بود ولی تکه چسبانی فرش و مُشتی تخم کدو در تابلو جدی گرفته نمیشد. تناولی همزمان با آنچه در آمریکا اتفاق میافتاد به اهمیت آنچه مردم در زندگی روزمرهشان خلق میکنند، پی برده بود. ریچارد همیلتون9 در یکی از اولین اسنادی که درباره پاپآرت نوشته شده10 و بسیاری آن را بیانیه پاپ میخوانند، پاپ را چنین معرفی میکند «پاپ مردمی است، زودگذر است، مصرفی است، ارزان است، انبوه است، جوان است، طناز است، هیجانانگیز و سوءتفاهمبرانگیز است». تناولی اما با تعریفی مشابه، پاپ ایرانی را در 1344 سال تبیین کرد و نشان داد. پاپ ایرانی مردمی، روایی، شاعرانه، منتقد، جسور، هیجانانگیز و سوءتفاهمبرانگیز است اما ریشه در ضربالمثلها، متلها، باورها و آفریدههای مردمی دارد. بهغایت ایرانی است بیآنکه بخواهد متوسل به راهحلهای همیشگی «من ایرانی هستم» شود. در آن زمان نهتنها در پاپبودن آثار او تردید بود، بلکه در هنربودنش هم شک بود، اما با گذر زمان، امروز آن نمایشگاه اولین جرقه پاپ، مهمترین بیانیه پاپ و مهمترین آثار پاپ در تمام طول 50 سال اخیر در ایران و خاورمیانه شناخته میشود. پاپ ایرانی با هنر برگرفته از مردم، با تناولی در 1344 آغاز شد و ادامه پیدا کرد. به باور من، تناولی یک پاپ تمامعیار است، حتی اگر خودش مایل نباشد صرفا پاپ آرتیست خوانده شود، اما ارتباط آثارش، از مجسمه، نقاشی، اسمبلاژ و چاپهایش گرفته تا تحقیقات و کتابهایش، با هنر پاپ گره خورده است. *** نمایشگاه «مشاهیر عالم» اولین نمایشگاهی است که پس از 50 سال روی آثار پاپ تناولی متمرکز است. این نمایشگاه، درحقیقت جشن پنجاهمین سالگرد هنر پاپ در ایران است گواینکه ارتباط او با هنر پاپی که خود آن را بنیان نهاد و «فرهاد هرکه بود مرد بود» بیانیهاش بود، هرگز قطع نشده است. اینبار اما پاپِ تناولی از جنسی دیگر است، اینبار «هیچ» دارد. همان «هیچی» که اولین بار در گالری بورگز، همزمان با تولد پاپِ ایران به جامعه هنری ایران و سپس به جهان معرفی شد. در آن نمایشگاه تابلویی بود با پنجرهای مسی که پنجههای دو دست نیازمند آن را میفشرد و در بالای آن نوشتهای از نئون، کلمه «هیچ» را نشان میداد. «اگر بتوان یکی از کارهای مرا مردمی خواند، باید از همین «هیچ» نام برد. مردم هیچهای مرا دوست داشتند و بهراحتی با آن ارتباط برقرار میکردند».11 تناولی در کتاب «آتلیه کبودش» میگوید: «از آنجایی که تملک هیچهای برنزی برای مردم عادی میسر نبود، بهفکر تولید انبوه «هیچ» ارزانقیمت افتادم». او قالبهایش را نیز آماده میکند و مشتاق فروش هیچهای پلاستیکی در مغازهها و سوپرمارکتها و درنهایت تأسیس کارخانه «هیچسازی» و صدور آن به همه دنیا میشود. این تفکر و حتی ایده بهثمرننشسته آن را باید از مفهومیترین افکار تاریخ هنر معاصر بهشمار آورد. اما «هیچ» در کنار تناولی به همان پویایی و استمرار به حیات خود ادامه میدهد. امروز نهتنها «هیچ» مشهورترین اثر پرویز تناولی است، بلکه معروفترین و جهانیترین اثر تاریخ مجسمهسازی ایران است. پرویز تناولی در مجموعه آثار «مشاهیر عالم»، برخی از نمادینترین مشاهیر جهان را همنشین «هیچ»اش کرده است. اینبار به اعتبار هیچِ تناولی، این مشاهیر دیده میشوند. هیچ با آنها میایستد، مینشیند، همآغوش میشود، هم بازی میشود و هر دو با همه شهرتی که دارند، به «هیچ» میگروند. پاپ، از آنچیزی سخن میگوید که در اوج میتواند از معنی تهی شود. دیگر مهم نیست که این یک قوطی سوپ باشد یا تاج ملکه انگلیس، مهم نیست مائو باشد، یا میک جگر، مرلین مونرو باشد یا ناصرالدینشاهِ قاجار. پاپِ جشنِ به شهرترسیدن است و سوگِ پایانپذیرفتن. هیچهای تناولی در این آثار در عین زیبایی و شاعرانگی، با رنگهای شاد و تند از اوجِ شهرت خبر میدهند. نشاندن هیچی که مشهورترین و مهمترین واژه هنری امروز است، در کنار برخی از مشهورترین سیاستمداران، هنرمندان، فلاسفه و دیگران، به ما میگوید و قاطعانه و تلخ میگوید که ای بیخبران شکل مجسم هیچ است.12 *** نمایشگاه «مشاهیر عالم»، جشن پنجاهمین سالگرد پاپ در ایران و پاپ ایرانی در جهان است که خشت اول آن به دست تناولی نهاده شد و اتفاقا پنجاهمین سالگرد «هیچ» پرویز تناولی نیز هست. این نمایشگاه ارزش و اهمیتی تاریخی دارد و یکی از مهمترین اسناد تاریخِ هنر معاصر ایران بهشمار میرود. آنچه در تابستان 2015 در تیت مدرن، در لندن، نمایش داده شد، اینجا و برای نخستینبار برای مخاطب ایرانی به تکامل درمیآید و اتفاقی است که بیهیچ تردید از آن با افتخار یاد خواهد شد.
پینوشت: 1- گزیدهای از نقد کریم امامی با عنوان Tanavoli Turns «Popper» چاپ شده در کیهان انگلیسی در هشتم نوامبر 1965 (1344) با ترجمه مهران مهاجر، برگرفته از مجموعه نقدهایی است که در دهه 1340، توسط زندهیاد کریم امامی در روزنامه کیهان انگلیسی نوشته میشد و با اجازه گلی امامی (گردآورنده مجموعه) برای اینکاتالوگ، انتخاب شده است. کتاب مجموعه نقدها، توسط انتشارات نیلوفر در دست انتشار است. 2- Tate Modern، مهمترین موزه هنرهای مدرن و معاصر انگلستان و یکی از معتبرترین موزههای دنیا. 3- The EY Exhibition: The World Goes Pop که از سپتامبر 2015 تا ژانویه 2016 برقرار بود. 4- نقل به مضمون از نوشته Martin Cook 5- Art & Patronage: The Middle East نوشته Maryam Eisler، چاپ Thames & Hudson Ltd، 2010 6- درباره زنان فرنگی، مجموعه چاپهای پرویز تناولی و کتابی با همین عنوان، نوشته یاشار صمیمی مفخم برای بریتیشمیوزیم، 2015 7- آتلیه کبود، نوشته پرویز تناولی، چاپ اول 1384 8- همان. 9- ریچارد همیلتون Richard William Hamilton (1922 -2011) از پایهگذاران جریان اصلی پاپ 10- نامه به Alison and Peter Smithson در تاریخ 16 ژانویه 1957 11- آتلیه کبود، همان 12- ای بیخبران شکل مجسمهیچاست / وین دایره سطح مخیمهيچاست - خیام
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.