شبخیزان و خاموشی رسانهها
گابریل راکهیل
یکی از سریعترین جنبشهای اجتماعی و سیاسی در تاریخ معاصر تاکنون سرتاسر فرانسه را فراگرفته و بهتدریج به آمریکای شمالی و جاهای دیگر هم کشیده میشود. تنها در بیش از یکماه این جنبش فضاهای بیشمار عمومی و خصوصی را در قریب 300 شهر دگرگون و آنها را بدل کرده به مراکز پویای اعتراض بدون خشونت و آزمونوخطای سیاسی. با اینکه آینده را نمیتوان پیشبینی کرد، این جنبش پتانسیل دارد افقهای امکان سیاسی و اجتماعی را بهطور چشمگیری تغییرشکل دهد. احتمالا هرکس رسانههای جمعی دنیای انگلیسیزبان را دنبال میکند از این جنبش چیزی نشنیده و برایش تازگی دارد. جنبش کنونی - که بهحق شبخیزان (شبایستادگان یا خیزش شبانه) نام گرفته - 24 ساعت شبانهروز و هفتروز هفته در برابر یورش بیوقفه و جهانگستر سرمایهداری نولیبرال میایستد و هدفش بازپسگیری ساعات شب است، با اینهمه رسانههای خبری اصلی به آن نمیپردازند. راستش را بخواهید در مورد آنچه احتمالا یکی از مهمترین اتفاقات سال 2016 خواهد بود، نوعی خاموشی مجازی در کار است. سیانان که خود را «یکی از پیشوایان رسانههای آنلاین در جهان» به شمار میآورد، با کارکنانی که 24 ساعت شبانهروز و هفتروز هفته در سرتاسر دنیا دارد تا جایی که من میدانم حتی یک گزارش هم از شبخیزان نداده. اگر عبارت Nuit Debout را در وبسایت سیانان جستوجو کنید - و همینطور در وبسایتهای سیبیاس، سیانبیسی، اماسانبیسی، خبر جهانی اسبیاس، ایندیاتودی و تایمز آو ایندیا - هیچ چیزی نمیآید.1 با اینکه این جنبش تودهای بهتازگی اولین ماه خود را جشن گرفته، فقط تکوتوک گزارشهایی درباره آن در رسانههای جمعی انگلیسیزبان به چشم میخورد، مثلاً در الجزیره انگلیسی (یک گزارش) و بیبیسی (سه گزارش). متأسفانه تریبونهای خبری آلترناتیو هم که با بودجه عمومی اداره میشوند، چندان بهتر از این عمل نکردهاند، تریبونهایی که نقشی حیاتی در تهیهوتدارک ضدروایتهایی دارند که در برابر رسانههای حزبی و شرکتی مقاومت میکنند. این بدان معنا نیست که گزارشهای مهم و خوبی در جاهایی مثل مجله روآر، کانترپانچ، ویکیپدیا و گاردین نبوده. عمق و گستره این خاموشی قابل توجه است ولی محکومکردن شبخیزان به جنبش شبهنگامِ شبهایی که برای رسانهها مرئی نیست چیز جدیدی نیست؛ همان کار همیشگی نادیدهگرفتن جنبشهای سیاسی و اجتماعی تحولخواه. بر عکس، این فاز اول در طرح استاندارد رسانههای جمعی است. با این کار تلویحا به ناظران میگویند وقایع مورد بحث بیاهمیت، حاشیهای و فاقد ارزش خبریاند و بدینترتیب بالقوه به محو و زوال آنها یاری میرسانند. ولی اگر فاز اول موفق نباشد یا ماجرا همچنان افراد مختلفی را به خود جذب کند، آنوقت رسانههای سودمحور خودبهخود به فاز دوم میروند: از اعتبارانداختن و نامشروع جلوهدادن. در حال حاضر فقط معدود گزارشهایی هستند که به سمت فاز دوم حرکت میکنند، خواه در نیویورکتایمز (5 گزارش)، والاستریت ژورنال (2)، ایبیسینیوز (2) یا در فاکسنیوز (3). فحوا - و نیز محتوای - این مقالات شبیه هم است. آنها - از موضع راست - به ناکامیهای حزب سوسیالیست و «چپگرایان فرانسه» اشاره میکنند و پر از صفاتیاند نظیر نامنسجم، خام، پراکنده، بهتنگآمده، ناآرام، خشمگین و خشن. رسانههای شرکتی هنوز کامل وارد فاز دوم نشدهاند ولی - اگر ماجرا بالاخره برای رسانهها مرئی شود- باید داستانهایی را پیشبینی کنیم که محل نزاع واقعی را نادیده میگیرند، سؤالات بیمعنا را تکرار میکنند، به جای خشونت ساختاری و فراگیر دولت بر اقدامهای فردی خشن تأکید میکنند، منطق نزاعهای پیشپاافتاده و گرهگشایی به سبک سریالهای کمدی را به کار میگیرند، جنبش را سردرگم و ناموفق میخوانند، مشارکان آن را دستکم میگیرند و کودک جلوه میدهند، و درکل تصویری میسازند که ناظران از خود بپرسند چرا آدم عاقل باید خود را درگیر چنین چیزی کند. بدینسان بهطور ضمنی زمینه را برای فاز سوم و نهایی آماده میکنند و با بازگشتی غضبآلود به واقعیت مدار امور را میبندند: نادیدهگرفتن مجدد. رسانههای انگلیسیزبان، با جهانگستریشان و پوشش بیوقفه وقایع، با تمام قوا تصویر مردم از جهان را شکل میدهند. این رسانهها واقعیتسازند، به این معنا که دیکته میکنند چه چیزی واقعی است و ارزش بحث دارد؛ آنها واقعیت را در چارچوب نوعی فهم عام از وضع جاری جهان قاببندی میکنند. این رسانهها تا به امروز جنبش شبخیزان را به یک شبح شبانگاهی مبدل کردهاند که بهزحمت در فضاهای حدیِ واقعیت تنظیمشده آنها سر بر میآورد. شاهد دیگری بر اینکه سرمایهداری جهانی که خواب نمیشناسد دوشادوش ماشین رسانهای خوابآور کار میکند، البته تا آنجا که این ماشین رسانهای خوابگردانی تولید میکند که برای استخراج بیحدوحصر سود بدون کوچکترین خطا یا مقاومتی ضروری است. اینچنین سوژههای رام و بیاطلاع میسازند؛ سوژههایی بیخبر از خیزشهای جهانی که درصددند مبارزهطلبی را در شب سرکوب و انحطاط سرمایهداری احیا کنند. ولی وقتی مردم به همدستی عمیق رسانههای سودجو و اقتصاد و نظام سیاسی سودمحور پی میبرند، واکنش منفی نشان میدهند. مشارکان کاملا آگاه و بیدار جنبش شبخیزان برنامههای خبری خاص خود را ایجاد کردهاند تا نوعی جهانبینی به دست دهد که در نادیدهانگاری رسانههای جمعی و تحلیلهای از پیش نوشتهشده آنها رخنه میکند. به لطف رادیو، تلویزیون، مجله و این قبیل رسانههای شبخیزان گزارشها و توصیفهایی از درون خود جنبش به دست ما میرسند که دیگر در قیدوبند خطوط داستانی تحمیلی سخنگویان بازرگانی رسانهها نیستند. در تقابل با طرح سهگانه رسمی (نادیدهانگاری، مشروعیتزدایی، نادیدهانگاری مجدد) روایتهای بدیلی بروز کردهاند که میتوانند بذر فهم متفاوتی از کارکرد وضع جاری و امکانهای آتی بکارند. یکی از پیشنهادهای جذاب، مثلا در روایت فردریک لوردون از شبخیزان، این است که این جنبش پتانسیل تولید نتایجی را دارد که از جنبشهای مشابه خود همچون اشغال والاستریت یا خشمگینان اسپانیا فراتر رود یا لااقل به طرز چشمگیری از آنها متمایز باشد. بهنظر برخی، جنبش اشغال منجر شد به نوعی پراکندگی افقی به همراه دستاوردهای مهم اجتماعی و گفتاری ولی کمتر تغییر مادی و عینی ایجاد کرد؛ از سوی دیگر، جنبش خشمگینان تن داد به فرایند عمودی ادغامشدن در نظام سیاست مبتنی بر نمایندگی که در آن مسئله نه برانداختن نهادهای موجود بلکه اصلاحاتی هرچند معنادار درون آنهاست. شیوهای که برخی بخشهای جنبش شبخیزان برگزیدهاند شیوه کج و مورب است. آنها درصددند جان تازهای به اقدام سیاسی مستقیم ببخشند طوری که تغییرات نهادی، ساختاری و قانونی (در قانون اساسی) پدید آید. نباید توهمی نسبت به توانایی ماشین روابطعمومی شرکتسالار داشته باشیم تا گزارشهای بدیل همچون همین مورد را دنبال کنند یا حتی پوشش دهند، همبستگی با جنبش مستلزم بازکردن چشمانمان به واقعیت جنبش است، بسیج مردمی حولوحوش آن، و گشودهبودن به روایتهایی غیر از آنها که تا سرحد تهوع تکرار شدهاند. وقتی پای آینده در میان است، تشخیص اینکه چهبسا چیزی فراتر از دانستههای قبلی ما در کار باشد لازم و ضروری است. شبخیزان نوعی بیدارباش پرتوان است: شبگردان جهان متحد شوید. زمان آن است که شب را با هم سپری کنیم. پینوشت: 1. این ارزیابیها و نیز دیگر آمار و ارقام این مقاله براساس جستوجوی عبارت «nuit debout» در وبسایت رسمی هر یک از رسانههای مذکور در تاریخ 3 می 2016 است. ممکن است پوششهای خبری دیگری باشند که به نام جنبش اشاره نکرده یا در سایتشان برچسب «nuit debout» نخورده باشند. ترجمه: رحمان بوذری منبع: www.counterpunch.org
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.