القاعده؛ ترسناکتر از داعش
اردشیر زارعیقنواتی
زایش تروریسم جهادی از درون تفکر بنیادگرایی دینی و رقابتهای ژئوپلیتیک از 70 میلادی به بهانه اشغال افغانستان توسط شوروی از چارچوب مشخص با ریتمی متفاوت پیروی میکند. از جهادیون «افغانی- عرب» گسیلشده برای مبارزه با کمونیسم روسی در کارزار افغانستان تا گروههایی که در طول این چهار دهه هر زمان با شکلوشمایل متفاوت و پیکربندی جدید تحت عنوان «جهادی» شکل گرفتهاند، همگی مولود و فرزندان مشترک رابطه نامشروع در جهان مدرن هستند. تجارب این چهار دهه از بروز و ظهور تروریسم بنیادگرا بهخوبی نشان میدهد که تنوع گروههای تروریستی و تفاوت در اهداف تاکتیکی هرگز ناقض اشتراک در ماهیت آنان نبوده است و بسته به شرایط زمانی و مکانی عرصه منازعه هربار یک «برند» تازه را عرضه کردهاند که ضمن اختلافات درونی خود نهایتا یک هدف را دنبال کردهاند. حوادث تروریستی 11 سپتامبر نقطه عطفی بود تا افکارعمومی جهانی هیولای تروریسم بنیادگرا را در تصویر جنبش «القاعده» به نظاره بنشیند. حمله آمریکا به عراق و انحلال سازمان سیاسی، اجتماعی، نظامی و امنیتی این کشور موجب شد تا اینبار سرزمین بینالنهرین جولانگاه گروههای تروریستی باشد که با القاعده و دیگر گرایشات بنیادگرای اسلامی پیوند سازمانی و اعتقادی داشتند. تنوع جغرافیای سیاسی و گرایشات قبایلی در عراق این تفکر ارتجاعی و جهادی را در پیوند با ناسیونالیسم عربی به یک جنبش فراگیرتری تبدیل کرد که بهواسطه حجم گسترده و اهداف متنوع آن دیگر در ظرف القاعده بهتنهایی نمیگنجید و از این مقطع بهبعد گروههای جدید و مستقل از القاعده پا به عرصه این منازعه خونبار گذاشتند. اما این پایان داستان نبود چراکه تقابل جدیدی که بین فرق مختلف در جنگهای داخلی عراق شکل گرفت، این نوع از جنبشهای تروریستی را وارد فاز جدیدی از درک و سازمانیابی تروریسم بنیادگرای اسلامی کرد. شروع خیزشهای عربی موسوم به «بهار عربی» که به خواست و مطالبه آزادی و نان ابتدا با خودسوزی «محمد بوعزیزی»، دستفروش تونسی، آغاز و در ادامه منجر به سرنگونی دیکتاتوریهای موروثی در تونس، مصر، یمن و لیبی شد، به دلیل مدیریت قدرتمندان داخلی و خارجی برای مهار و سرکوب این جنبش دموکراسیخواهی به سمت دوگانه انتخاب مدل «اخوانالمسلمین» یا بازگشت به نظم «پیشینی» سوق یافت. این تقابل که خارج از نرم معمول انقلاب یا رفرم به شیوه مدرن در چارچوب پروسه دموکراتیک بود، بهترین فرصت را برای تروریسم مهیا کرد تا در زمین و بستر مساعد جدید، بازی خونبار خود را آغاز کند. نظم نوین آمریکایی با همدستی محور محافظهکار عربی- ترکی که برای ناکامکردن جنبش دموکراسیخواهانه عربی اشتراک منافع داشتند از این فرصت برهمخوردن نظم منطقهای برای دستیابی به اهداف ژئوپلیتیک خود نهایت استفاده را برده و دامنه رقابتهای سیاسی را به سمت منازعات داخلی و فرقهای جهت تسویهحساب با کشورهای غیرهمسو چون لیبی و سوریه گسترش دادند. کشورهای غربی در اتحاد با متحدان خاورمیانهای خود در مورد بحران لیبی به دلیل گمراهکردن محور روسیه و چین توانستند یک مجوز نیمبند درخصوص منطقه پروازممنوع را از شورای امنیت اخذ کرده و سپس به استناد این مجوز با حمله هوایی به این کشور با کمک گروههای تروریستی به زمامداری «معمر قذافی» پایان داده و تا به امروز این کشور را در باتلاق هرجومرج رها کنند. اما فاجعه اصلی در سوریه رقم خورد. بحران این کشور به دلیل مقاومت ساختار حاکم و رئیسجمهوری «بشار اسد» در مقابل مخالفان تروریست و همچنین ورود متحدان جهانی و منطقهای دولت دمشق تا حدود زیادی پیچیده شد و تقریبا یک جنگ جهانی کوچک رقم خورد. این بستر مساعد و بیثبات، دقیقا همان فضایی بود که تروریسم هارترشده جهادی اینبار در پیوند با ناسیونالیسم عربی و نارضایتی اهل تسنن، فقط کمک نیروهای خارجی لازم داشت تا فاجعه بزرگتری را رقم بزند. هرچند که در سوریه از میان حدود صد گروه معارض و بیشتر مسلح با نامهای مختلف تنها گفته میشود «جبهه النصره» شاخه القاعده است و «داعش» نیز بهعنوان یک برند جدید از بدترین نوع تروریسم بنیادگرای اسلامی به تصویر کشیده میشود. تمرکز یکجانبه غرب و متحدان آن روی داعش و جداسازی این گروه جنایتکار از دیگر گرایشهای بنیادگرا در بین گروههای دیگر عرصه میدان نبرد یک انحراف و تاکتیک اشتباه است که در نهایت تا به امروز توانسته عمق فاجعه در این کشور را افزایش دهد. فراخوان جدید القاعده در دعوت از جنگجویان پراکنده خود برای حضور در سوریه جهت تعمیق مبارزه دقیقا از بطن همین انحراف رقم خورده است. پیام جدید «ایمن الظواهری» و دیگر رهبران القاعده برای گسیل نیروهای کارکشته خود به سوریه درحالیکه همه تمرکز غرب روی داعش بوده و حتی جبهه النصره در بسیاری از جبهههای جنگ از جمله جبهه حلب توانسته است یک اتحاد جنگی بین گروههای جهادی ازجمله «جیشالاسلام»، «احرارالشام»، «الجبهه الشامیه»، «الفوج الأول»، «جیش المجاهدین» و «الفرقه الشمالیه» ایجاد کند، زنگ خطری تلقی میشود که به صدا درآمده است. داعش به دلیل اقدامات بسیار تندروانه و سربریدن خبرنگاران، ایزدیها، مسیحیها و حتی ویرانسازی آثار باستانی سوریه هماکنون آنچنان منفور شده است که نمیتوان برای آن آیندهای را پیشبینی کرد. آنچه امروز شاید خطری بزرگتر از داعش تلقی شود، اجماع و اتحاد دیگر گروههای تروریست بنیادگرا حول محور القاعده خواهد بود که به دلیل تجارب عملیاتی و انسجام تئوریک، به دلیل درهمتنیدگی با گروههای مورد حمایت غرب و محور عربی- ترکی تا حدود زیادی از زیر ضرب خارج شده و حتی بخش بزرگی از کمکهای تسلیحاتی و مالی حامیان بهاصطلاح انقلاب سوریه را به خود جذب میکند. خطر جبهه النصره و گروههای متحد آن در عرصه جنگی سوریه نهتنها از گروه داعش کمتر نیست که به دلیل مصونیت نسبی آنان از سوی ائتلاف ضدتروریستی به رهبری آمریکا و قدرت یارگیری در روابط با دیگر گروههای تروریستی در آینده سوریه میتوانند فاجعه عظیمتری را رقم بزنند. تا زمانی که معیار تروریست خوب- تروریست بد در عرصه منازعه سوریه تغییر نکرده و جامعه جهانی این مرزبندیهای کلیشهای و کاملا اشتباه را تصحیح نکند، هیچ چشماندازی برای محو یا حتی مهار تروریسم جهادی در این کشور و منطقه قابلتصور نخواهد بود. پیام رهبر القاعده و تأیید حضور بسیاری از رهبران ترانزیتی گروه القاعده در سوریه یک هشدار جدی است که اگر نادیده گرفته شود، جهان شاهد ظهور یک امارات تروریستی جدید خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.