|

قباد شیوا:

قرار بود ما هم مطربی گرافیک کنیم که دیگر هیچ

سحر آزاد

قباد شیوا همان‌قدر که رک حرف می‌زند، از پاسخ به سؤالی هم که شاید خوشایندش نباشد، ناراحت نمی‌شود و حتی در میان صحبت‌هایش اشاره‌های خنده‌داری هم می‌کند که فضای مصاحبه دلچسب‌تر هم می‌شود. او پس از تحصیل در رشته نقاشی در دانشگاه هنرهای زیبای دانشگاه تهران، مدرک کارشناسی ارشد خود را از انستیتو پرت شهر نیویورک در سال ۱۳۵۹ اخذ کرد. شیوا برنده مسابقات زیادی در داخل و خارج از ایران بوده و انجمن بین‌المللی طراحان گرافیک (AGI)، او را به‌عنوان یکی از ۱۲ طراح گرافیک برتر جهان معرفی کرده است. یکی از روزهای اردیبهشت در میان اسباب‌کشی آتلیه‌اش که به خیابان کارگر جنوبی منتقل شده، به سراغ او رفتیم هرچند پس از ما هم قرار گفت‌وگوی دیگری داشت و پیش از آن‌هم در گفت‌وگویی که در خبرگزاری مهر منتشر شده، به صورت مفصل درباره وضعیت گرافیک، تصویرسازی و نمایشگاه اخیرش صحبت کرده بود. بهانه ما هم برپایی نمایشگاه «افسانه‌های ایرانی» با آثاری از تصویرسازی‌های او در گالری «هنر امروز» بود که برای دوری از تکراری‌شدن پرسش‌ها، کمتر درباره خود نمایشگاه صحبت کردیم:

چرا این‌قدر شاکی هستید؛ به وضعیت پوسترها، به کپی و تقلیدی‌بودن کارهایی که وجود دارد، به وضعیت آموزش و... . شکایت نیست، واقعیت را می‌گویم. وضعیت چگونه است؟ در چند سال اخیر در مصاحبه‌هایی که از شما منتشر شده یا سخنرانی‌هایی که انجام داده‌اید، نسبت به همه این موضوع‌ها انتقاد دارید و از وضعیت ابراز نگرانی می‌کنید. محیط را کوچک‌تر می‌کنیم مثلا نسل ما گرافیک را از حالت بازاری که به آن نقاشی تبلیغاتی می‌گفتند، بیرون آورد و به هنر گرافیک حیثیت داد. پس انتظار داریم آنچه دست‌به‌دست گشته و بهتر شده وقتی به نسل جدید منتقل می‌شود، ارتقا پیدا کند. نسل جدید اصلا توانایی این کار را ندارد. دلش به فتوشاپ‌های کامپیوتری خوش است. ما دلمان می‌سوزد مثلا از نظر کار گرافیک در دنیا می‌گویند لهستان، آلمان، ژاپن. ما زحمت زیادی کشیدیم که دنیا الان گرافیک ایران را هم ببیند. چرا اکنون باید از بین برود؟ شکایت ما به این دلیل است. چرا درباره نسل جوان چنین اتفاقی افتاده است؟ نسل جوان گناهی ندارد. قبل از انقلاب یک دانشکده هنرهای زیبا بود که از سال 47 رشته گرافیک در آن راه‌اندازی شد و سالی 10، 12 نفر وارد این رشته می‌شدند و افراد باتجربه‌ای در تهران داشتیم که از نظر علمی بتوانند غذای اطلاعاتی به آنها دهند. بعد از انقلاب رشته گرافیک در دانشکده‌های مختلف مثل زابل، بابل، آمل و... تأسیس شد. زمانی که دانشگاه آزاد تأسیس شد، با خودمان گفتیم اینجا پولی است پس اگر هیأت علمی به اندازه کافی نداشته باشیم، می‌توانند استادانی از دیگر کشورها مثل ژاپن، آلمان و... بیاورند و بعد هم متوجه شدیم این کار را نمی‌کنند فقط ورودی دانشجویان افزایش پیدا کرد. خب، چه کسی قرار است به این تعداد دانشجو درس دهد؟ همین یکی، دو ماه پیش به یک جشنواره گرافیک در یکی از استان‌ها دعوت شدم وقتی وارد شدیم، دیدم یکی از افرادی که در یکی از این دانشکده‌ها تدریس می‌کرد و نتوانسته بود نمره بگیرد ایستاده و دورش شلوغ است، دانشجویان هم به او می‌گفتند استاد. او به این شهرستان آمده و اکنون استاد شده بود. وقتی به داخل سالن رفتیم، بعد از سلام‌وعلیک گفتم: «من باید چه‌کار کنم؟» گفتند: «کارهای نصب‌شده روی این دیوار لوگو و کارهایی که روی دیوار دیگر است، آرم است». گفتم متوجه نشدم. گفت: «خود شما استاد هستید. اینها آرم و آنها لوگو هستند». دیدم این‌طور نمی‌شود. گفتم اینجا جایی برای نوشیدن چای هست؟ ما را به قهوه‌خانه کوچکی بردند و گفتم: «تو همین‌ها را به بچه‌ها درس می‌دهی؟» او هنوز لغات صحیح را بلد نبود و در نظر داشت بگوید اینها لوگو و بقیه لوگوتایپ هستند یا اینها آرم و آنها آرم‌نوشته هستند درحالی‌که می‌گوید اینها آرم هستند و آنها لوگو. پس وای به حال بچه‌هایی که در این دانشکده‌ها درس می‌خوانند. خب، همه‌چیز به تحلیل می‌رود. بارها گفته‌ام سایتی به نام «کپی آنتی‌کپی» هست و آثار کپی را در آنجا نشان می‌دهند. از همه دنیا کارهایی در آن هست اما بیشترین آن مربوط به ایران است مثلا یک کار اصل را در کنار یک کار امروزی ایرانی نمایش داده‌اند. اینها مال این نسل است. در نسل قبل آن‌قدر کپی نبود؟ نبود. ببینید یکی می‌گوید کپی، یکی می‌گوید الهام، یکی می‌گوید ایده. به گرافیکی که در تهران داریم، نگاه کنید. درست است به فارسی نوشته شده، اما استتیک یا زیبایی‌شناسی آن غربی است. لخ مایفسکی، طراح لهستانی، که چندی قبل به ایران آمده بود، می‌گفت برایم خیلی عجیب است، هرچه به در و دیوار شما نگاه می‌کنم از گرافیک ایرانی خبری نیست، همه‌اش غربی است و اینها مربوط به همین نسل است. پس من شکایت نمی‌کنم، دلم می‌سوزد. من در این مؤسسه کلاس برگزار می‌کنم. فارغ‌التحصیلی هم که فوق‌لیسانس دارد، در این کلاس‌ها شرکت می‌کند اما چیزی بلد نیست. من هم رک هستم و حرف‌هایم را می‌زنم و اهل این حرف‌ها که «ما در عرصه گرافیک پیشرفت زیادی کرده‌ایم و درجه‌یک هستیم» نیستم. حرف‌ها را باید گفت. مسئله دیگری هم هست. وقتی به آمریکا که خوراک روزوشبش گرافیک است، نگاه کنید، می‌بینید سالی 600 نفر از همه ایالت‌ها فار‌غ‌التحصیل می‌شوند اینجا سالی شش ‌هزار نفر. آیا برای این تعداد تقاضای کار داریم؟ گرافیک مثل نقاشی نیست. کسی که از رشته گرافیک فارغ‌التحصیل می‌شود باید آتلیه باز کند و کار تحویل دهد. چنین تقاضایی نداریم اما همین‌طور فارغ‌التحصیل گرافیک بیرون می‌آید. شما همیشه روی گرافیک ایرانی تأکید کرده‌اید. این گرافیک ایرانی دقیقا چیست؟ تعریفی هم دارد؟ گرافیک ایرانی را باید به وجود آورد همان‌طور که لهستانی‌ها، آلمانی‌ها یا ژاپنی‌ها گرافیک خودشان را به وجود آوردند. چرا ما گرافیک ایرانی نداشته باشیم؟ یکی از کوشش‌های من از سال‌های دانشجویی در این زمینه بوده است. همیشه گفته‌ام ما یکی از سه تمدن بزرگ دنیا هستیم: فراعنه، رومیان و پارسیان. خب چرا الان باید بگوییم گرافیک لهستانی یا آلمانی؟ چرا دنیا نگوید گرافیک ایرانی؟ من روی این‌جور چیزها تعصب دارم. همه کوششم این بوده است که کاری در این زمینه انجام دهم. من تابه‌حال پایم را در سازمان‌های تبلیغاتی نگذاشته‌ام. گشنگی‌اش را هم کشیده‌ام. پول، آنجاهاست اما من بیشتر يه گرافیک فرهنگی توجه کرده‌ام. نه‌تنها من، بلکه مرحوم مرتضی ممیز، فرشید مثقالی، صادق بریرانی و هوشنگ کاظمی نیز این‌طور بوده‌اند. اگر قرار بود ما هم به سازمان تبلیغاتی برویم و مطربی گرافیک کنیم که دیگر هیچ. ما روی گرافیک هنری کوشش کردیم تا به سلیقه مردم اضافه کنیم. یکی از ایده‌آل‌های من این بود که روزی دنیا هم بگوید این گرافیک، ایرانی است. شاید کسی که واردکننده ماشین است چنین چیزهایی برایش مسئله نباشد، اما ما چون طراح گرافیک هستیم و نگاه به فرهنگمان داریم و می‌خواهیم گرافیک هنری ارائه کنیم تا گرافیک بازاری، متوجه چنین مسائلی هستیم. چرا در دنیا نگویند اینها گرافیک ایرانی است؟ من و دوستان دیگر کوشش کردیم تا اینکه بالاخره در دایره‌المعارف بریتانیکا (دانش‌نامه‌ای که نخستین‌بار در سال ۱۷۶۸ در ادینبورگ منتشر شد و قدیمی‌ترین دانش‌نامه انگلیسی‌زبان محسوب می‌شود)، در چاپ سال 90 بالاخره گرافیک با نگاه ایرانی ثبت شد. اینجا در مملکت خودم کسی این‌جور چیزها را نمی‌فهمید اما آنها به ثبت رساندند و یکی از پوسترهای من را تجزیه و تحلیل کردند. این مزد من است وگرنه همین الان همچنان اجاره‌نشینم. پس شکایت نمی‌کنم و دارم گله می‌کنم. رسیدن به گرافیک ایرانی هم منبعی ندارد که اگر از آن پیروی کنید، بگویید خب حالا کارمان ایرانی شد. درواقع بیشتر آمیختنی است. سالی که همه به آمریکا می‌رفتند من به ایران بازگشتم. من این مملکت و فرهنگ را دوست دارم. موسیقی و شعر ایرانی را دوست دارم. من می‌توانم روش خودم را بگویم اما ممکن است کسی با روش دیگری به گرافیک ایرانی برسد. دنیا الان نگاه من را به‌عنوان گرافیک ایرانی قبول کرده است حتی برای من کتاب منتشر کرده‌اند. برای 12 نفر از طراحان گرافیک در سطح بین‌المللی کتابی منتشر کرده‌اند که من هم جزء آنها بوده‌ام فقط به این دلیل که کارم طعم‌وبوی دیگری دارد. به عقیده من اینکه می‌گویند طرح‌های اسلیمی یا شمسه در کارهایمان استفاده کنیم، مزخرف است. من در هیچ‌کدام از کارهایم یک شمسه یا اسلیمی نگذاشته‌ام اما کارم ایرانی است به دلیل اینکه فرهنگ خودم را خوب می‌شناسم. روش من غیرمستقیم‌دیدن است. یک پسر غربی اگر دختری را دوست داشته باشد، به او می‌گوید اما فرهنگ ما این‌گونه نیست. به نسل امروز نگاه نکنید، در فرهنگ ما ابراز علاقه طور دیگری است مثلا مادر می‌بیند پسرش درحال لاغرشدن است و به شوهرش می‌گوید پسرمان عاشق شده. بعد از آن مادر پسر با مادر دختر در حمام صحبت می‌کند. اینها نگاه غیرمستقیم، استعاری و اشاره‌ای است. از طرف دیگر ما دو جور فرهنگ و طرز فکر داریم: یکی visual thinking یا تفکر بصری است و دیگری verbal thinking یا تفکر لغوی است که ایرانی‌ها تفکرشان براساس لغوی است. به این دلیل است که ما به ادبیات و شعر دنیا گردن‌کلفت‌هایی مثل مولانا تا سهراب سپهری دادیم اما معادل اینها، ما به دنیا در نقاشی یا مجسمه‌سازی چیزی ندادیم. پس کسی که دیزاینر است باید کوشش کند تفکرش بصری باشد تا بتواند مفاهیم ذهنش را پیاده کند وگرنه محال است. کارهایی که در نمایشگاه اخیرتان روی دیوار رفته، مربوط به تصویرسازی‌هایی در سال‌های قبل است. چطور شد الان به نمایش درآمدند؟ چهار جلد کتاب منتشر شده بود که این تصویرسازی‌ها مربوط به جلد اول و دوم آن هستند، جلدهای قبلی هنوز نشان داده نشده‌اند. تعدادی از این تصویرسازی‌ها با چاپ سیلک اسکرین بزرگ شده‌اند و اگر وقت داشتم رنگ هم به آنها اضافه می‌کردم. مدیران گالری «هنر امروز» تمایل داشتند آثاری از من را نمایش دهند که فضای گالری برای نمایش پوسترها مناسب نبود و به‌همین‌دلیل این تصویرسازی‌ها انتخاب شدند. یکی از کارهای شما تأسیس بخش گرافیک صداوسیما و انتشارات سروش است. اینها مؤسسه‌هایی هستند که هنوز هم فعالیت می‌کنند. تأسیس این بخش‌ها در چه شرایطی صورت گرفت؟ سال 1345 بود که تلویزیون ملی ایران در یک ساختمان کوچک در جام‌جم فعلی تأسیس شد. من به‌عنوان طراح گرافیک به آنجا رفتم منتها هیچ واحد گرافیکی وجود نداشت. من برایشان دکور تئاتر را طراحی یا برای آرشیوشان عکاسی می‌کردم تااینکه خودم گرافیک را به وجود آوردم. خیلی خنده‌دار است برایتان بگویم، من و فاروقی فیلم‌بردار برای داستان‌های خانم لیلی گلستان برای برنامه‌هایی که برای کودکان می‌ساخت، تصویر می‌ساختیم. یک دوک نخ‌ریسی پیدا کردیم، تصاویر را به‌هم وصل کردیم و جلو دوربین می‌چرخاندیم و این‌گونه کارمان را شروع کردیم. من در آن زمان زیرگروه بخش دکور بودم و کم‌کم واحد گرافیک را راه‌اندازی کردم. بعد هم که انتشارات سروش راه‌اندازی شد، به آنجا رفتیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.