قصدِ گفتن ناگزیریها
محمدرضا اصلانی
وقتی نامی به شهرت میرسد، روشنترین و فوریترین عکسالعمل جامعه ما، نه رقابت، که حسادت است.
متأسفم که به این صراحت سخن آغاز میکنم که این نه جامعهشناسی، که روانشناسی اجتماعی جامعه ماست و میشود گفت این نه حتی امر روانشناختی که امر تاریخی است؛ تاریخی که امنیت در آن همواره مختل بوده و ناامنی، امر رایج هراس ِذهنی جامعهای است که هستی ناامنی را با خود چون کولهباری در هزارهها حمل کرده، سنگین و چرکین. چنین جامعهای حق دارد که عکسالعملی نهچندان «کارتزیانی»، یا «اسپینوزایی» یا «هگلی» یا حتی به شیواترین وجه «سعدیانه» داشته باشد؛ که سعدی نیز در دوران هراس، دست گرفته بوده سر شمشیر تیز. این را بیاختیار گفتم به اینکه اینجا نه قصد محکومکردن است، که قصدِ گفتن ناگزیریهاست. که نمیباید - و نمیبایدم- تعریضی داشت به جامعهای که ادبیاتش، خود پر از تعریض است به خود، چون مَثَل سایِره، عبیدوار و عادت شده به نقل مجلس. مشهورشدن دو سوی موازنهای است که هم شخص مبتلا به شهرت و هم جامعه مواجه با شهرت با آن درگیر میشوند- پیروی کورکورانه و ضدیت کورانهتر و این مدال روشنفکری از مشروطیت به بعد بوده؛ پاشنهآشیل روشنفکری: تفکر انعکاسی. و هر قدرت و شهرتی زمینهای است برای استفاده و سوءاستفاده، و این نسبت دیرینهای است. این موازنه را کیارستمی، به هوشمندی تعادلیابی کرده است. و اما بگویم که در دهههایی که در ایران و ملت ایران تعمدی بوده است که به عنوان افرادي عقبافتاده و خطرناک، یا عقبافتاده فرهنگی- اقتصادی در جهان طرح شود، این نخستینبار- تا آنجا که به حافظه دارم و یقین- کیارستمی بود که پرچم ما را در مجامع فرهنگی جهانی برافراشت. من میگویم این کار کمی نیست. نه مهر فسون، نه ماه جادو کرد، بل این هوشمندی مداوم و موقعشناس یک فرد بود- همیشه در ایران افراد کاری کردهاند اگر کاری شده- که راهی باز گشود، که فقط اعتبار سینمای ایران نبود- که بود هم- که راهی بالنسبه درازآهنگ بود، به گفتوگو. گفتوگوی سینمای ایران با جهان. و این گفتوگو، دریچهای شد به گفتوگوی اقتصادی - سیاسی ایران با جهان. این راه درازآهنگ، که به ضرس قاطع میگویم بعد از یک حصارکشی- که برای بخشی سودآور بود در مکانیزم منافع خصوصی علیه منافع عمومی یا ملی- بازگشایی هوشمندانه و به موقعی بود بیتنش. نوعی عملکرد هوشمند روشنفکری، که نمیگویم خودآگاه، که میتوانم گفت ناخودآگاه ایرانی- دریچهای به سوی تعامل جهانی. سینمای ما اگر همچنان در درونِ درهای بسته میخواست ماند، به پوسیدگی «آژیپروپ» این گشودگی، راهی به دیدن، رفتن، گفتوگو باز کرد و نیز راهی به سوی موازنه فرهنگی. اکنون اگر سینمای ایران به شکفتگی مقبولی رسیده و در جهان طرح شده، حاصل این جهش است که این تأثیر یکجانبه از به اصطلاح غرب نیست، که حاصل یک گفتوگوی آگاهکننده به خود است. و این کار کمی نیست و چرا نباید تقدیر کرد که به این بسنده نیست، که این، تنها دستاورد نبوده، که ما راهی دراز بر دستانداز را با این دریچهگشایی در تعاملِ جامع با جهان داشتهایم. این دستاورد عظیمتری است. نمیخواهم چندان گشود. به همین مختصر و به همین اشاره بسنده شود، که یکفیالاشاره باشد. تقدیر میکنم این هوشمندی صبور را و توازن را. به سلامت باشد این هوشمند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.