آنچه لازم است درباره مهندسی ژنتیک بدانیم
آیندهنگری همراه با واقعبینی
لیلا سرمدی. کارشناس پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی
انسان طی هزاران سال، اصلاح ژنتیک گیاهان و حیوانات را به روش انتخاب، پرورش و اهلیکردن انجام داده است. قبل از سال 1970، انتخاب محصول در درجهاول با گزینش دانه از بهترین محصولات کشتشده برای کاشت سال بعد انجام میشد که درنهایت باعث تولید گونه نسبتا یکنواخت گیاهان زراعی میشد. کشاورزان از طریق دورگهگیری (هیبریداسیون) نیز قادر به ایجاد نتایج و فرزندان برتری بودند که صفات سودمند از هر دو دودمان پدر و مادر (ازجمله رشد بیشتر، ارتفاع بلندتر، احشام بزرگتر یا گلهایی با شکوفایی طولانیتر) را به ارث میبردند. کشاورزان با استفاده از چنین روشهایی و از طریق دورگهگیری دست به گزینش میزدند که این روش هنوز هم مورد استفاده است. اصلاح ژنتیک یا مهندسی ژنتیک، فناوریای است که بهسادگی با اصلاح، ویرایش یا اضافهکردن ژن به دیانای یک ارگانیسم، باعث تغییر اطلاعات موجود میشود. با تغییر هدفمند این اطلاعات، موجود زنده دارای صفت جدیدی میشود که بهنفع موجود زنده و محیطزیست است. ژن قطعهای از کد دیاناِی است که مسئول تنظیم فرایندهای بیولوژیک در موجودات زنده است. مجموعه کامل از اطلاعات ژنتیک یک ارگانیسم، ژنوم نامیده میشود. در اصلاح معمولی، نیمی از ژنهای یک فرد از هر والد آمده است، درحالیکه در یک تغییر ژنتیک، یک یا چند ژن خاص انتخاب شده و به مواد ژنتیک اضافه میشود. علاوه بر این، محصول در اصلاح نباتات سنتی، فقط دارای ترکیب گیاهان نزدیک و مرتبط است، درحالیکه اصلاح و مهندسی ژنتیک امکان انتقال ژن بین موجوداتی را که به طور معمول قادر به تلاقی نیستند، فراهم میکند. برای مثال یک ژن از یک باکتری را میتوان به یک گیاه وارد و آن گیاه را مقاوم به حشرات کرد. این انتقال به تولید محصولاتی بهعنوان محصولات تراریخته منجر میشود. با استمرار بهکارگیری این فناوری، حتی خاک مملو از نمک و بیثمر به زمینهای زراعی تبدیل خواهد شد. در بیش از 30 درصد زمینهای زراعی در کشورهای در حال توسعه، آلومینیوم به شکلی در خاک موجود است که رشد گیاهان را محدود میکند. روش معمول برای جلوگیری از این اثرات مضر، اضافهکردن آهک به خاک به منظور کاهش اسیدیته آن است. با این حال، این اقدام، پرهزینه و منافع آن نیز موقت است چون درنهایت هم آلومینیوم در خاک باقی میماند. یک روش جدید شامل بهبود تولید انواع گونههای جدید گیاهان است که به آلومینیوم مقاوم هستند. بهعنوان مثال، چاودار نسبت به آلومینیوم چهار بار از گندم مقاومتر است. یک ژن کنترل تحمل به آلومینیوم در چاودار شناسایی و موقعیت آن روی ژنوم مشخص شده است. دانستن محل این ژن در ژنوم چاودار میتواند به مکانیابی آن در سایر گیاهان زراعی مانند گندم کمک کند. بنابراین درون یک گونه زراعی خاص، گیاهان زراعی مقاوم به آلومینیوم را میتوان شناسایی و برای پرورش بیشتر انتخاب کرد. روش دیگر، انتقال ژن از چاودار به دیگر گونههای نزدیک مانند گندم است. یکی از استفادههای گسترده اصلاح ژنتیک، توسعه و تولید محصولات مقاوم به آفات است. مقاومت در برابر علفکش، تحمل به خشکی و تولید موادغذایی با ارزش تغذیهای بالاتر، ازجمله فواید مهندسی ژنتیک در گیاهان است. در سال 1994، برای اولینبار موادغذایی با استفاده از این فناوری معرفی و وارد بازار شد ازجمله گوجهفرنگی «فلاور ساور» و یک نژاد از سیبزمینی اصلاحشده ژنتیک مقاوم به آفات برای تولید یک پروتئین حشرهکش که به دلایل تجاری، در دسترس نیستند. امروزه بیش از 20 محصول مختلف ازجمله دانه سویا، ذرت، پنبه و کلزای تراریخته در دنیا کشت و مصرف میشود. در چند دهه گذشته، مساحت زمین اختصاص دادهشده به محصولات تراریخته بیش از صد برابر افزایش یافته است. طبق آخرین گزارش آمار سرویس بینالمللی دستیابی و استفاده از بیوتکنولوژی کشاورزی در اواخر سال 2014، حدود 28 کشور زمینهای خود را زیر کشت محصولات تراریخته بردند. سطح زیر کشت محصولات تراریخته از 1.7 میلیون هکتار در سال 1996 به 181.5 میلیون هکتار در سال 2014 رسید. افزایش صدبرابری سطح زیر کشت محصولات تراریخته که البته نشاندهنده مزایای زیاد آنهاست، این محصولات را به سریعترین فناوری قرن حاضر تبدیل کرده است. تعداد کشورهای تولیدکننده محصولات تراریخته نیز با رشد بیش از چهار برابر، از شش کشور در سال 1996 به 28 کشور در سال 2014 افزایش یافته است. مزایای زیادی برای محصولات تراریخته ازجمله کاهش مصرف برخی از آفتکشها و افزایش عملکرد و تولید موادغذایی برتر وجود دارد. همچنین مزایای اجتماعی و اقتصادی ازجمله رفع مشکلات سلامتی، مانند کمبود ویتامین A، از طریق تولید محصولات تراریخته مغذی افزایش یافته است. حتی انقلابیتر از تولید این محصولات باارزش، تولید نوعی گوجهفرنگی تراریخته مقاوم به شوری است که بهتازگی معرفی شده است. در سال 2014 گزارش جدید جهانی متاآنالیز، مزایای متعدد قابلتوجهی را در طول 20 سال گذشته تأیید و اعلام کرد. یک تحلیل جهانی با تأکید بر یافتههای 147 مطالعه انجامشده در 20 سال گذشته نیز تأیید کرد که فناوری مهندسی ژنتیک و استفاده از محصولات تراریخته به طور متوسط باعث کاهش 37درصدی مصرف آفتکشها، افزایش 22درصدی عملکرد محصول و افزایش 68 درصد سود کشاورزان شده است. استفاده از محصولات زیستفناوری ضروری است اما نوشدارو نیست. درواقع، استفاده از شیوههای سنتی کشاورزی مانند تناوب در کنار فناوری نیز مفید است. ازجمله نگرانیهای مطرح دراینباره، امکان عبور ژن از محصولات اصلاحشده ژنتیک به اقوام وحشی و واکنش آلرژیک این محصولات است. طبق جدیدترین مطالعات علمی انجامشده درباره ارزیابی ریسکهای بالقوه، هیچ گزارشی درخصوص این نگرانیها ثبت و منتشر نشده است. قابل توجه است که محصولات مهندسی ژنتیک بعد از گذر از آزمونهای ایمنی و آزمایشهای مزرعهای گسترده و متعدد، تولید و برای مصرف مجوز میگیرند. سلامت محصولات مهندسی ژنتیک به تأیید سازمان بهداشت جهانی و سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد رسیده و همه استانداردهای بینالمللی غذایی درباره تولید و مصرف این محصولات نیز لحاظ شده است. علاقهمندان میتوانند برای اطلاعات بیشتر به سایت سرویس بینالمللی دستیابی و استفاده از بیوتکنولوژی کشاورزی گزارش مورخ دوم ژانویه 2016 مراجعه کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.