خودکشی بهمثابه رسانه
علیاصغر سیدآبادی
اولین واکنش ما در دوره دبيرستان به خودكشي يك همكلاسي این بود: چرا؟ كه با شنیدن دلیلش آه از نهاد ما برآمد. موضوعی بسیار بیاهمیت - از نظر ما - یکی از بهترین همکلاسیهایمان را به دست مرگ سپرده بود. پدر و مادر به سفر رفته بودند و او را نبرده بودند. گروهی از ما در گفتوگوهای یواشکیمان، همزمان که دلمان برایش میسوخت، او را محکوم میکردیم به ضعف. به نظر ما واقعا موضوع آنقدر اهمیت نداشت که کسی به خاطرش چنین مرگ هولناکی را انتخاب کند. گروهی دیگر از ما جرئت او را ستایش میکردند و خودکشیاش را به پای جرئتش میگذاشتند. خودکشی یا ترویج خودکشی یکی از موضوعهایی است که ما امکان شناخت عمیقتری از آن نداریم و شناختمان از این پدیده به صفحات حوادث روزنامهها و رسانهها خلاصه میشود و به یافتههای جامعهشناسان و روانشناسان که اغلب تقلیلگرایانه است و ناتوان از بیان حقیقتی که ادبیات و مخصوصا رمان میتواند بیان کند. این موضوع در ادبیات ایران دچار ممیزی است و نه فراوانی آن زیاد است و نه تصویرش کامل. بیش از رمانهای جدی، این موضوع بهعنوان ابزاری پرقدرت و احساسی در داستانها و رمانهای عامهپسند مورد استفاده قرار میگیرد. بااینحال خودکشی همواره در ادبیات معاصر - دستکم- دو تصویر دارد؛ تصویری که در آن کنشی مأیوسانه و از سر ضعف ارزیابی میشود و تصویری که آن را انتخابی آگاهانه ارزیابی میکند. اگرچه جزئیات تصویر خودکشی و ذهنیت منجر به خودکشی نه در رمانهای عامهپسند و نه در رمانهای دیگر به دلیل ممیزی بازتاب داده نمیشود و بنابراین رمان و ادبیات ایران نمیتواند شناخت درستی از این پدیده ارائه کند، اما تصویری کلیتر ارائه میکند که بازتاب همان قضاوت دوگانه در جامعه است. خودکشی برخی از چهرههای برجسته ادبیات معاصر- دستکم در دورههایی- بهمثابه کنشی روشنفکرانه و اعتراضی در برابر جامعهای ناسالم، به خودکشی، چهرهای اسطورهای و رازآلود بخشیده است، اما این تصویر هرگز چنان پررنگ و فراگیر نشده است. این روزها به نظر میرسد به مدد رسانههایی که مدیریتش فردی است، تصویری نزدیک به آن تصویر روشنفکرانه از خودکشی بازتولید میشود. با اینکه خبرها حکایت از کاهش خودکشی در ایران دارد (به نقل از رئیس سازمان پزشکیقانونی)، اما خودکشیها بهگونهای است که بازتاب وسیعتری در رسانهها دارد. تحقیقات جامعهشناسان و روانشناسان نشان میدهد که خودکشی دلایل فردی و اجتماعی متفاوتی دارد و متناسب با آن انواعش هم فرق میکند. از گذشتههای دور برخی از خودکشیها نمایشی و برخی اعتراضی بوده است، اما جز در موارد اندک و درباره برخی چهرههای شناختهشده، بازتاب اغلب آنها از محله یا منطقهای فراتر نمیرفت، اما اکنون این نوع خودکشیها از خصلت ملی برخوردار میشوند و در زمانی اندک، هنوز گرما از تن خودکشیکننده رخت برنبسته، تصویرش موبایلبهموبایل میچرخد. آنچه اکنون به پدیده تبدیل شده است، کارکرد بهتازگی فراگیرشده خودکشی است. خودکشی برای برخی از افراد همچون رسانه است. کسانی که در خلوت خود را میکشند، ممکن است از سر ناتوانی باشد و بخواهند خود را از دشواریهای زندگی خلاص کنند، اما آنان که خودکشیشان را به نمایش میگذارند، میخواهند با ما سخن بگویند؛ خودکشی برایشان رسانه است. آنان از قدرت هولناک خودکشی استفاده میکنند تا صدایشان به گوشهای ما برسد. آنان فکر میکنند، خودکشی همانند صخرهای عظیم، صدای ضعیفشان را چنان بلند بازتاب میدهد که گوشهای کر هم ناگزیر از شنیدن باشند، اما متأسفانه در واقعیت چنین نیست و بازتاب این صدا فقط تا خبر مهمتر بعدی دوام دارد. بااینهمه آیا اگر صدای آنان پیش از خودکشی شنیده شود، باز هم خودکشی میکنند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.