|

افشین جهاندیده :

قدرت به‌منزله قانون و ممنوعیت؟

بیراه نیست اگر بگوییم «وضعیت استثنایی» نوشته جورجو آگامبن نمونه‌ای اعلا در برداشتی حقوقی-‌گفتمانی از قدرت است و هرچند در بخش‌هایی از کتاب به‌ویژه فصل چهارم باعنوان «نبرد غولان بر سر خلأ»، فیلسوف تلاش می‌کند با توسل به ایده بنیامینی «خشونت ناب» یعنی کنشی که نه «واضع قانون یا حافظ آن» بلکه سرنگون‌کننده آن باشد، از دور باطل آنومی/نوموس بگریزد؛ اما ناگفته پیداست که جایگاه قانون به‌منزله قطب‌نمای تشخیص و تعیین کنش ناب و انقلابی همچنان پابرجاست و اندیشه‌ی فیلسوف همچنان پایبند برداشتی حقوقی-گفتمانی از قدرت است. در اینجا قصد ندارم رویکرد آگامبن را از منظری معرفت‌شناختی نقد کنم؛ بلکه به‌نظرم می‌توان این پرسش را طرح کرد: چه شد که قدرت را تا بدین اندازه محدود، فقیر و سلبی درک کردیم و همچنان می‌کنیم؟ به‌عبارتی چرا قدرت را به‌منزله قانون و ممنوعیت می‌فهمیم؟ این پرسش‌ به‌ویژه ازآن‌رو مهم است که این برداشت حقوقی-گفتمانی از قدرت فصل مشترک نحله‌های فکری گوناگون از چپِ چپ تا راستِ راست است. چرا این برداشت حقوقی-گفتمانی را تا بدین اندازه راحت می‌پذیریم و کارکرد آن برای پیروانش چیست؟ چرا همواره قدرت را در شکل سلبی ممنوعیت می‌فهمیم؟ دیرینه‌‌-تبار این برداشت حقوقی-گفتمانی چیست؟ شعار نظریه‌ی حقوق عمومی که بر مبنای حقوق رومی بازسازی شد یا در قرون وسطی پردازش شد، صلح و عدالت بود، صلح به‌مثابه‌ ممنوعیت جنگ‌های فئودالی یا شخصی و عدالت به‌مثابه شیوه‌ای از حذف حل‌وفصل شخصی مرافعات و دادخواهی‌ها. درواقع این نظریه‌ی حقوق عمومی مبنایی بود برای زبان قدرت و بازنمایی قدرت از خودش. بی‌شک حقوق نه صرفاً حربه‌ای در خدمت پادشاهان بلکه شیوه تجلی و شکل مقبولیت قدرت نیز بود و همچنان هست. بنابراین قدرت سلطنتی در جنگ علیه قدرت‌های فئودالی به حربه‌ی حقوق عمومی متوسل شد و قدرت سلطنتی و دولت اساساً در حقوق بازنمایی شدند. از سوی دیگر سرمایه‌داری نوپا نیز از توسعه قدرت سلطنتی و تضعیف نظام‌های فئودالی بسیار بهره‌ برد و از توسعه این نظام حقوقی منفعت بسیاری ‌دید. بنابراین واژگان و شکل حقوقی نظام بازنمایی قدرت مشترک میان سلطنت و سرمایه‌داری بود؛ اما وحدت منافع سلطنت و سرمایه‌داری همیشگی نبود و سرمایه‌داری نهایتاً با توسل به همین گفتمان حقوقی مشترک با سلطنت توانست سلطنت را از میدان به‌در کند و درعین‌‌حال همین گفتمان حقوقی را برای زبان و بازنمایی خود حفظ کرد و ما امروز میرا‌ث‌دار همین گفتمان حقوقی هستیم. بنابراین نقد سیاسی برای محکوم‌کردن سلطنت، تفکری حقوقی را که با توسعه سلطنت همراه بود به‌خدمت گرفت؛ اما هیچ‌گاه خود این اصل را که حقوق باید شکل قدرت باشد و قدرت همواره در شکل حقوق اعمال می‌شود، زیرسوال نبرد. البته در قرن نوزدهم شیوه دیگری از نقد بر نهادهای سیاسی وجود داشت که به‌مراتب ریشه‌ای‌تر بود؛ چون نشان می‌داد قدرت واقعی از قواعد حقوق می‌گریزد و درعین‌حال خود نظام حقوق چیزی نیست جز شیوه اعمال خشونت، اختصاص آن به نفع عده‌ای و اعمال عدم تقارن‌ها و بی‌عدالتی‌ها تحت لوای قانون عمومی. بااین‌‌حال این نقد نیز همچنان مبتنی بود بر این بن‌انگاره که وضعیت آرمانی قدرت، آن است که باید اساساً برمبنای حقوقی بنیادین اعمال شود. ازهمین‌رو نقد سیاسی برای بازنمایی و صورت‌بندی و تحلیل قدرت هرگز نظامی غیر از نظام حقوق و قانون نداشته و انگاره‌هایی بنیادین نظیر قانون، قاعده، حاکم، تفویض قدرت و غیره یگانه امکان‌های تحلیل قدرت بوده است و نقد و تحلیل سیاسی امروز نیز همچنان در بند همین انگاره‌ها و همین برداشت حقوقی-گفتمانی از قدرت است. در یک کلام، ما در تحلیل‌های سیاسی‌مان هنوز سر شاه را نزده‌ایم. هم‌بسته‌ی نظری این برداشت حقوقی-گفتمانی فرضیه سرکوب است که انسان‌شناسی به ‌بهترین شکلی آن را صورت‌بندی می‌کند. تقسیم‌بندی حیات طبیعی‌-حیات مدنی (zoe-bios) که میراثی است از یونان باستان که ارسطو به‌خوبی آن را صورت‌بندی می‌کند، بن‌انگاره‌ی این فرضیه است؛ چشم‌پوشی از امیال طبیعی و تن‌دادن به قانون زیست مدنی شرط‌ گذار از حیات طبیعی به حیات مدنی است: در چنین نگاهی میل همچنان در رابطه با قدرتی در نظر گرفته می‌شود که حقوقی-گفتمانی است؛ قدرتی که محورش بیان قانون است و این نگاه همچنان در بند تصویر قدرت‌-‌قانون، قدرت‌-حاکمیت است. یکی از دلایل اینکه همچنان تا بدین اندازه دلبسته برداشتی حقوقی-گفتمانی از قدرت و فرضیه سرکوب‌ایم، سهل و آسان‌بودن بیان آن است؛ چون به‌سادگی می‌توان اسناد تاریخی و سیاسی بی‌شماری برای اثبات آن ارائه داد و به‌این‌ترتیب تحلیل سازوکارهای سرکوب‌منش قدرت بسیار سهل و آسان است. مثلاً به‌راحتی می‌توان نمودار حاکمیتی و وضعیت استثنایی را الگوی قرائت تمام تاریخ سیاسی از عهد باستان تا به امروز معرفی کرد. از سوی دیگر این دلبستگی گواه منفعت گوینده در بیان و افشای آن نیز هست و درواقع صرف سخن‌گفتن از سرکوب و توسل به برداشت حقوقی-گفتمانی می‌تواند نوعی تخطی و فرارفتن از ممنوعیت‌ها به‌نظر رسد و گوینده چنین سخنی خود را تا حدودی بیرون از قدرت-قانون و چارچوب‌های تحمیلی‌اش و درنتیجه انقلابی و رادیکال نشان دهد: آن کس که قانون را سرنگون می‌کند و آزادی آینده را هرچند اندک، جلو می‌اندازد؛ مخالفت با نظم مستقر، لحن گفتاری که گواه ویرانگری گوینده است، شور و حرارت دورکردن زمان حال و توسل به آینده‌ای دور همگی حاکی از عصیان، آزادی موعود و عصر آینده است (مسیانیسم)، آینده‌ای با قانونی دیگر. وانگهی این رویکرد امکان برساختن جایگاهی خاص و ممتاز را فراهم می‌آورد: جایگاه تکنیسین کنش ناب سیاسی، ژاندارم منطقه سیاست، کسی که به‌ یمن این جایگاه ممتاز می‌تواند و باید تعیین کند چه کنشی سیاسی است، چه کنشی غیرسیاسی و مثلاً صنفی یا اجتماعی و ... . بد نیست در انتها برای جمع‌بندی، سطور پایانی «مراقبت و تنبیه» نوشته‌ میشل فوکو را مرور کنیم: «در مرکز شهر حبس‌بنیاد، مفاهیمی نظیر سرکوب و طرد و به‌حاشیه‌رانی دیگر کفایت نمی‌کنند برای توصیف شکل‌گیری ملایمت‌های خدعه‌آمیز، شرارت‌های نه‌چندان قابل اعترا‌ف‌، خرده‌ترفند‌ها و نیرنگ‌ها، روش‌های حساب‌شده، تکنیک‌ها و نهایتاً علوم که همگی برساختن فرد انضباطی را امکان‌پذیر می‌کنند. در این انسانیت مرکزی و تمرکزیافته، معلول و ابزار روابط درهم‌تنیده قدرت، بدن‌ها و نیروهای سوژه منقاد سازوکارهای چندگانه محبوس‌کردن و ابژه‌هایی که خود عناصری از این استراتژی‌اند، باید غرش نبرد را شنید».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.