از شکار جادوگران تا ...
ترجمه: جمشید زمانی
ژاکوب روگوزینسکی (۱۹53-) استاد فلسفه و مدیر گروه فلسفه دانشگاه استراسبورگ فرانسه است. ذهن او از همان دهه ۷۰ میلادی متوجه پدیده نسلکشی در کامبوج همراه با نظامیگری مائوئیستیاش شد. این امر خود را در درگیریهای فلسفیاش نیز نشان داد. او ابتدا به مطالعاتی در اخلاق کانتی علاقهمند شد که حاصلش کتاب «کانت و معمای اخلاق» (۱۹۹۹) بود. سپس به پدیدهشناسی پرداخت. در سال ۲۰۱۱ کتابی درباره آنتونن آرتو، نویسنده، شاعر و کارگردان تئاتر فرانسوی نگاشت. کتاب اخیر وی پژوهشی فلسفی- تاریخی با الهام از روش فوکو در تحلیل تاریخ جنون است. او در این کتاب با استفاده از مفهوم «دستگاه شکنجه» پدیده آزار و شکنجه جادوگران در بخشی از تاریخ اروپا را بررسی کرده است. این کتاب با نام «آنها بیدلیل از من نفرت دارند: شکار جادوگران در دوره وحشت» در سال ۲۰۱۵ منتشر شد. بخش کوتاهی که تقدیم میشود ترجمه نوشته کوتاه اوست که برای آشنایی مخاطبان فارسیزبان با اثر اخیرش نگاشته است.
برای واکاوی پدیده نفرت، در این کتاب کوشیدهام بفهمم چگونه این احساس در تجربه تاریخی تعقیب و آزار مؤثر بوده است، بهویژه در پدیده شکار و شکنجه گسترده جادوگران از قرن پانزدهم تا هفدهم میلادی در اروپا و آمریکا. پس از یک درگیری انتقادی گسترده با آرا و اندیشههای جورجو آگامبن (-۱۹۴۲) و مهمتر از همه میشل فوکو (۱۹۸۴-۱۹۲۶)، این تفسیر جدید در تقاطع فلسفه، تاریخ و انسانشناسی جای گرفته است. با پذیرش مفهوم فوکویی «دستگاه قدرت» (power apparatus)، نویسنده نشان میدهد که واقعه مذکور دستگاهی از نوع دیگر بهجز دستگاه حذفی و انضباطی آنگونه که توسط فوکو تعریف شده را وارد بازی میکند: درعوض، در دوره تعقیب و آزار ساحران نوعی ماشین شکنجه وارد کار میشود. بخش نخست کتاب، استراتژیهای تعبیهشده توسط این ماشین را آنگونه که در جستوجوی تعیین هویت جادوگران بود تحلیل میکند، بهویژه با اجبار به پذیرش «حقیقت» تحت شکنجه، همچنانکه این امر با تشخیص یک دشمن مسلم و قطعی که باید از میان برداشته شود همراه بود. در هر زمان، ماشین تعقیب و شکنجه طرحوارههایی چون «توطئه» را فعال میکند، که او را قادر میکند به تصرف شورها و انفعالات انبوهه خلق و سپس هدایت این شورها و عواطف علیه دسته مشخصی از انسانها. با آزمودن اینکه جهان چگونه «وارونه از آب درآمد» نویسنده یکی از سرچشمههای این رویداد را در اضطراب شدیدی میبیند که طغیانها و شورشهای عمومی در طبقات حاکم برانگیخت. برای تأیید این فرضیهها، بخش دوم کتاب دامنه این پژوهش را به پدیدههایی میگسترد که متعلق به تمدنها و دورههای تاریخی متفاوتند. برای فهم گذار از طرد به شکنجه، نویسنده تغییر جایگاه جذامیان در قرون وسطی، که آنها را از محدودیت به براندازی (extermination) سوق داد تحلیل میکند. وی همچنین مورد «سرخپوستان» نجس را بررسی میکند که نشاندهنده فقدان شکنجه در جامعهای مبتنیبر سلسلهمراتب طبقات و طرد ریشهای «نجسها»ست. روگوزینسکی سرانجام به وحشت انقلابی ۱۷۹۴-۱۷۹۳ بازمیگردد تا دریابد چگونه فرایند «تجزیه» پیکره سیاسی آنگونه که در انقلاب فرانسه رخ داد منجر به تشکیل ماشین جدیدی از شکنجه شد. در پایان، نویسنده در پی کاوش این است که چگونه میتوان از روشها و دستگاههای شکنجه ساختارشکنی کرد و بر منطق نفرت غالب آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.