کارن بلیکسن، شهرزاد قصهگوی دانمارک
آیدین فرنگی: کارن بلیکسن، نویسنده زن دانمارکی را شهرزاد قصهگوی دانمارک دانستهاند. او در کودکی و نوجوانی به کتابها و منابع غنی قصهگویی شفاهی اروپا دسترسی داشته و در جوانی و میانسالی، در آفریقا با قصهگویان سنتی آفریقایی آشنا میشود و در نوشتههایش شیوههای قصهگویی دو قاره را در هم میآمیزد و در نویسندگی به بلوغ میرسد. این هفته نشست مرکز فرهنگی شهر کتاب به بررسی آثار کارن بلیکسن اختصاص داشت. در این برنامه دنی عنان، سفیر دانمارک در تهران، کلاوس پدرسون، رئیس بخش ایرانشناسی دانشگاه کپنهاگ و ابوالفضل حری، مترجم و پژوهشگر، حضور داشتند. علیاصغر محمدخانی در آغاز نشست درباره شناخت کتابخوانان ایرانی از ادبیات و فلسفه دانمارک گفت: ما ایرانیها، ادبیات و فلسفه دانمارک را با هانس کریستین آندرسن و کییرکگور میشناسیم و آثار این دو نویسنده و فیلسوف به فارسی ترجمه شده است؛ ولی دیگر نویسندگان و شاعران دانمارک برای ما شناختهشده نیستند. معاون فرهنگی و امور بینالملل شهر کتاب افزود: آندرسن پدر ادبیات کودک نوین دنیاست و ۱۵۶ داستان نوشته که بیشتر آثارش مانند داستانهای سپیدبرفی، جوجهاردک زشت، دخترک کبریتفروش و بندانگشتی در ذهن و زبان ایرانیها جای دارد. اما نویسندگانی چون هنریک پونتاپیدان، کارل گلروپ و یوهانس ینسن که هر سه برنده جایزه ادبیات نوبل بودهاند و شهرت جهانی دارند، در ایران ناشناخته هستند و از نویسندگان امروز دانمارک که رمانتیسیسم قرن هجدهم و نوزدهم در دانمارک را پشتسر گذاشتهاند و به رئالیسم در قرن بیستم رسیدهاند، آثاری به فارسی، جز در حد یکی، دو داستان یا مقاله در دسترس نیست. نویسندهای همچون دورده نورس، نویسنده معاصر دانمارکی که رمانهای «روح» و «طوفان» او بسیار مشهور است، فقط سه داستان کوتاهش به فارسی ترجمه شده است. محمدخانی به برنامههای فرهنگی و ادبیای که مرکز فرهنگی و بینالملل شهر کتاب در سالهای آینده با همکاری دانشگاهها و مراکز ادبی دانمارک تنظیم کرده است اشاره کرد و یادآور شد: در پاییز امسال در دانشگاه کپنهاگ همایش مولانا برگزار میشود و بهزودی در مرکز فرهنگی شهرکتاب دو نشست و سمینار برای هانس کریستین آندرسن و ادبیات کودک و نوجوان در ایران و دانمارک و همچنین برای کییرکگور برگزار میشود و روابط فرهنگی ایران با کشورهای حوزه اسکاندیناوی، بهویژه دانمارک و سوئد گسترش مییابد. دنی عنان، سفیر دانمارک در تهران، با بیان اینکه ما اینجا گردهم آمدهایم تا از کتاب و مطالعه سخن بگوییم، گفت: زمانی که به آفریقا سفر کرده بودم، داستانهای کارن بلیکسن که آنها را پیشتر خوانده بودم، مدام در برابرم زنده میشدند. کلاوس پترسون، رئیس بخش ایرانشناسی دانشگاه کپنهاگ که به زبان فارسی سخنرانی میکرد، گفت: اگر بنا باشد به سه دانمارکی که در جهان به شهرت بزرگی دست یافتند اشاره کنیم، نمیشود از نام بلیکسن صرفنظر کرد. اگرچه او ابتدا چندان مشهور نبود، اما وقتی فیلم «خارج از آفریقا»، به کارگردانی سیدنی پولاک، براساس کتاب او ساخته شد، به شهرت جهانی دست یافت. پترسون به خاستگاه خانوادگی بلیکسن اشاره کرد و افزود: وی در سال ۱۸۸۵ به دنیا آمد. پدرش از زمینداران دانمارک بود و خانواده مادریاش از بازاریان و روشنفکرانِ بورژوازی نوپدید دانمارک بودند. تضاد بین خانواده پدری و مادریاش که همان تضاد بین بورژوازی و فئودالیسم است، در آثار وی بازتاب یافته. وقتی بلیکسن 10 ساله بود، پدرش خودکشی کرد و بعد از مرگ پدر، او با مادر، خاله و خواهرهایش، در محیطی کاملا زنانه بزرگ شد. وی سعی داشت از این محیط فرار کند. سرانجام به پاریس و رم رفت و نقاشیکردن و نوشتن را تجربه کرد. در ۲۸ سالگی با اشرافزادهای سوئدی ازدواج کرد و با هم به کنیا رفتند و در آنجا به کشت قهوه مشغول شدند. زندگی در کنیا برای او بسیار سخت بود. مزرعهشان ورشکسته شد و رابطه زناشوییاش به طلاق انجامید. او پس از ۱۶ سال زندگی در آفریقا به زادگاهش برگشت و به نوشتن پرداخت. بلیکسن عاشق طبیعت آفریقا و زندگی سیاهپوستان شد. در نظر او سیاهپوستان در هماهنگی با خدا و طبیعت زندگی میکردند. رئیس بخش ایرانشناسی دانشگاه کپنهاگ با اشاره به کتابهای بلیکسن تصریح کرد: وی کتابهایش را به زبان انگلیسی مینوشت، اما بعد همان داستانها را به دانمارکی هم نوشت یا ترجمه کرد. پایان داستانهای او در دو زبان با هم تفاوتهایی دارد. زبان دانمارکیاش قدیمی و شاعرانه است و من این زبان را به نوشتههای انگلیسیاش ترجیح میدهم. ذهنیت اصلی او در نویسندگی علاوه بر بازتاباندن رویدادهای قرن هجدهم اروپا، سخنگفتن از ایده آزادی، برادری و برابری است. او معتقد است که نظم اجتماعی قدیم در حال ازبینرفتن است و نظم نو در حال پدیدآمدن. وی زایش فردگرایی را میبیند و تأکید دارد: انسانها جزایری نیستند که فقط در قبال خود مسئولیت داشته باشند و انسان صاحباختیار خودش نیست و از روی گرایش و غرایز عمل میکند و همین گرایشها و غریزه مسیر حرکت وی را معین میکند. ابوالفضل حری، روایتشناس، بلیکسن را شهرزاد قصهگوی دانمارک دانست و گفت بلیکسن در سال ۱۸۸۵ به دنیا آمد و در سال ۱۹۶۲ درگذشت. زندگی او را به سه دوره میتوان تقسیم کرد: کودکی و نوجوانی یا روزگار شهرزاد کودکی؛ جوانی یا روزگار شهرزاد آفریقایی و میانسالی و پیری یا روزگار شهرزاد دانمارکی. وی تا ۲۸ سالگی فقط سه داستان نوشت. در کودکی در معرض قصه قرار داشت و قصهنیوش خوبی بود. پدرش با هانس آندرسن هم روابط دوستانه داشت. میل به قصهگفتن و قصهشنیدن از همان کودکی در او بوده است. در آفریقا با قصههای آن قاره آشنا شد. وقتی در میانسالی و پس از جداشدن از همسرش به دانمارک بازگشت، به برادرش گفت: اکنون سه راه در پیشرو دارم: آشپزی کنم، پرستار دیوانهها باشم یا بنویسم که نوشتن را انتخاب میکنم. او در واپسین سال زندگیاش، کاندیدای دریافت جایزه نوبل ادبی شد، اما جایزه به او نرسید. حری یادآور شد: بلیکسن نهفقط قصهنیوش خوبی بود که قصهگویی را نیز دوست داشت و بهخوبی بلد بود. او در آفریقا برای دوستان آفریقاییاش قصه میگفت و بعدتر کوشید سراسر زندگیاش را در متنی شبیه به سرگذشتنامهها بنویسد. او نویسنده داستانهای کوتاه است و فقط یک رمان در کارنامهاش دارد که آن هم اثری است تمثیلی درباره فاشیسم. او شهرزادی بود در سفر که قصه را با حکمت و حکایت پیوند داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.