|

تحول از «بوم» به «پست‌بوم»

رؤیای مخل

مجید نظری

مرگ اوکتاویو پاز در سال 1996 بنابر نظر برخی از منتقدین پایان دوران رمان «بوم» در آمریکای لاتین است. در دهه‌های هفتاد و هشتاد جنبش ادبی «پست‌بوم» با تلاش بر فاصله‌گرفتن از رئالیسم جادویی و استتیک مدرنیستی رمان‌نویسان «بوم» نضج گرفت. دو گروه از نویسندگان یکی ماکاندو شامل نویسندگان شیلیایی مانند سرگیو گومز و آلبرتو فوژت و دیگری کرک که شامل گروهی از نویسندگان مکزیکی می‌شد که «مانیفست کرک» را منتشر کردند، فعالیت‌های خود را شروع کردند. آن‌ها آمریکای لاتین را به‌مثابه فرآورده جهانی‌‌شدن می‌دیدند. با رد و طرد فضای روستایی رمان‌های مارکز، داستان‌های رئالیستی نوشتند با زمینه‌های شهری که در فرهنگ آمریکایی غرق شده است. جهان این نویسندگان فرق داشت. سویه فلاکت‌بار جهانی‌‌شدن: کلان‌شهرها، تسلط رسانه‌ها، دود و خشونت، حکومت نظامی، کودتا، شکنجه و ناپدیدی آدم‌ها. «در شیلی بود که آن الگوی اجتماعی-اقتصادی پا به عرصه وجود گذاشت که سال‌ها بعد کمابیش در تمام دنیا الزام‌آور گردید. آن‌چه اکنون جهانی‌سازی می‌نامیم در شیلی زائیده شد. شیلی، آزمایشگاه جهان.»1 دست پنهان، بازار آزاد شیلی را فتح کرده بود با «حمام خون در سانتیاگو.» جهانی‌شدن، آدم‌ها را ناپدید می‌کرد. از سویی، انقلاب کوبا عامل مهمی در نسل «بوم» بود. انقلاب کوبا به‌گونه‌ای وحدت سیاسی در بین نویسندگان آمریکای لاتین به وجود آورد. این انقلاب رمان نو آمریکای لاتین را به مردم جهان شناساند و درکل آمریکای لاتین را وارد حوزه آگاهی جمعی بین‌المللی کرد و اشتیاقی برای خواندن متون این سرزمین ایجاد کرد. خوسه دونوسو ایمان پروپاقرص به انقلاب کوبا را مخرج مشترک «بوم» می‌داند. اما دستگیری هربرت پادیلا، شاعر کوبایی در سال 1971 به اتهام ضد‌انقلابی‌بودن این عامل اشتراک و انسجام را نابود کرد. باری، «یکی از ویژگی‌های آمریکای لاتین چیرگی و حضور فراگیر مقوله سیاست در تمام شئون زندگی است و تأثیر لجوجانه و فرساینده آن بر همه آن‌چه به سرنوشت جمعی و همچنین زندگی خصوصی افراد مربوط می‌شود.»2 داستان آمریکای لاتین در مواجهه با اتفاقات سیاسی و اجتماعی پوست‌اندازی کرد. فرم روایت نسل «بوم» و رؤیای آن‌ها پاسخگوی شرایط جدید نبود. رمان «پرنده وقیح شب» از خوسه دونوسو اوج جریان چندپارگی، پیچاپیچی و معضلات حاد بود که مترادف با «بوم» تلقی می‌شوند. خوسه دونوسو خود به لزوم تغییر جهت آگاه بود. تعیین دقیق شروع «پست‌بوم» ممکن نیست و اجماعی دراین‌باره وجود ندارد. وانگهی، ماهیت گذار یا تحول از «بوم» به «پست‌‌بوم» محل اختلاف بوده و نظرهای متفاوتی دراین‌باره ابراز شده است. مهم‌تر اینکه، انسجام ادبی «بوم» نیز تشکیک‌پذیر است. فرق است میان نویسندگانی مانند کورتاسار، فوئنتس، یوسا و مارکز. وجه افتراق آن‌ها کمتر از وجه تشابه‌شان نیست. اما به‌طور کلی نویسندگان «پست‌بوم» نگرش نویی نسبت به پدیده داستانی دارند. برخی از منتقدین کتاب «پرنده وقیح شب» را نقطه پایان «بوم» می‌دانند. چرا‌که با این رمان دایره کامل و محصور شده است، به‌گونه‌ای که فراسوی آن امکان بیان وجود ندارد. پس تنها کار ممکن تغییر مسیر است. «پست‌بوم» گسستی از استتیک «بوم» و رابطه‌ای جدید با آن است. نگرشی است که از ابهام متنی «بوم» دور شده و به واقعیت و جامعه ارجاع می‌دهد. فاصله‌گرفتن از نویسندگان «بوم» و طرح نویی از داستان‌نویسی در شیلی و مکزیک پا گرفت و قوت یافت. در این میان، نویسنده‌ای از همین نسل هست که می‌توان گفت هم شیلیایی است و هم مکزیکی: بولانیو هرچند زاده شیلی است اما در مکزیک بیشتر تأثیرگذار بوده است. بولانیو با درشت‌گویی به نویسندگانی مانند مارکز، ایزابل آلنده و خاصه اوکتاویو پاز به‌سراغ ادبیات کورتاسار و بورخس رفت. بولانیو از درون وضعیت سیاه و خفقان‌آور دوران کودتا و حکومت نظامی به خلق رمان دست می‌زند. او موفق به پیوند تجربه زیسته خود و فرم روایت‌پردازی می‌شود. می‌توان گفت تغییر جهتی که دونوسو به لزوم آن پی برده بود، بولانیو با تیزهوشی و جسارت دنبال می‌کند. بولانیو نویسنده‌ای به‌غایت سیاسی است. اما این‌دست سیاستِ ادبیات فرق دارد با ادبیاتی که در خدمت سیاست و سیاست‌مداران است. بولانیو کیفیت زندگی در شرایط حکومت نظامی و دیکتاتوری را و حقیقت آن موقعیت تاریخی را عیان می‌کند. بولانیو در «ستاره دوردست» رد آدم‌هایی را می‌زند که دیگر رد و نشانی از آنها نیست. روایت ناپدیدشدگان. و از رؤیایی می‌نویسد که بدل به کابوس شده و مخل زندگی آنها است. رؤیایی که بی‌آن زندگی ارزش زیستن ندارد. در رمان «ستاره دوردست»، کارلوس ویدر شاعری است که در رژیم کودتای پینوشه درصدد انقلابی در ادبیات بوده که بعد می‌بینیم شعر او به مدد هواپیمای جنگی و ترتیبات نظامی‌گری منتشر و نمایان می‌شود. کارلوس ویدر جانی است و شعر او جنایت. او از طرفی دست به قتل شاعران می‌زند و از طرف دیگر مرگ را زیبایی‌شناختی می‌کند. اما انتشار رمان بلند «کارآگاهان وحشی» در 1998 بولانیو را به شهرت رساند. رمانی که ماجراهای آن در مکزیک اتفاق می‌افتاد. بیشتر اتفاقات و ماجرای رمان‌های «تعویذ» و «2666» نیز در مکزیک روی می‌دهد. بولانیو که خود در مکزیک زندگی کرده بود در این رمان‌ها به کشف و برملاکردن راز خشونت در مکزیک می‌پردازد. اچه‌وریا، منتقد مطرح ادبیات آمریکای لاتین، «بولانیو را تنها نویسنده اخیرآمریکای لاتین می‌داند که شهرتی هم‌پای نویسندگان «بوم» به‌هم زده است. و بقای اشتهار او دلیل معتبری دارد: کیفیت آثارش.»3 پي‌نوشت‌ها: 1. «تب تند آمریکای لاتین» آرتور دموسلاوسکی، ص 212. 2. «تب تند آمریکای لاتین»، از مقاله ریشارد کاپوشچینسکی، ص 10. 3. «ادبیات مدرن آمریکای لاتین»، روبرتو گونزالس اچه‌وریا، ص 121

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.