|

پیشرفت حکومت‌داری در جهان عرب

مروان معاشر. وزیر خارجه سابق اردن

بررسی‌های اخیر «بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی» روی صد رهبر فکری عرب نشان‌دهنده اجماع همه‌گیر بر سر چیزی است که زمینه بسیاری از مشکلات منطقه است: فقدان حکومتی قابل. درواقع این نظرسنجی‌ها روی مشکلاتی تأکید کرده‌اند (استبداد، فساد، سیستم آموزش از‌رده‌خارج و بی‌کاری) که نتیجه شکست در برابر نگرانی‌های منطقه‌ای است مثل تهدید داعش یا دخالت قدرت‌های منطقه‌ای یا خارجی. اینها اطلاعات جدیدی نیستند. قیام‌های بهار عربی ناکافی‌بودن قراردادهای اجتماعی از رده‌خارج‌شده منطقه در برابر چالش‌های سیاسی و اقتصادی کنونی را نمایان کرد. بااین‌حال به نظر می‌رسد دولت‌های عربی هنوز هم پیام را نگرفته‌اند. پنج سال پس از آغاز قیام‌ها، شهروندان عرب نقش اندکی در اداره امور کشور خود دارند. علاوه‌بر‌این، آنها به اقتصادی رانتی متکی هستند که نمی‌تواند به اندازه کافی برای جمعیت جوان و تحصیل‌کرده خود شغل ایجاد کند. شهروندان عرب با فقدان نگران‌کننده حاکمیت قانون روبه‌رو هستند که به آنها این اطمینان را نمی‌دهد که فارغ از جنسیت، قومیت یا مذهب با آنها برابر برخورد خواهد شد. اما حاکمیت ضعیف امروز به این معنا نیست که جهان عرب محکوم به شکست است. تونس، روزنه امید است. پس از انقلاب سال 2011، این کشور به دنبال رضایت طرفین بود، فرایندی جامع به‌ منظور توسعه یک قرارداد اجتماعی جدید که از حقوق فردی و جمعی همه مردم حمایت کند. تونس هنوز هم با مشکلات امنیتی و اقتصادی جدی مواجه است، اما گفت‌و‌گوی ملی در حال برگزاری در این کشور اولین گام مهم به سمت حل‌وفصل این مشکلات است. دیگر جوامع عرب باید با هدف ایجاد اقتصاد و نهادهایی که پاسخ‌گوی نیازهای مردم باشد، چنین گفت‌و‌گویی را پیش بگیرند. تاریخ به ما آموخته که فرایندهای تغییردهنده زمان‌بر است. ایده‌هایی که برای مدتی طولانی سرکوب شده‌اند و انرژی‌هایی که به‌واسطه رویدادهایی مثل بهار عربی آزاد شده، باید قبل از آنکه کاملا بر جامعه اثر بگذارند، به بلوغ برسند. قیام‌های سال 1848 اروپا را در نظر بگیرید که در آن شهروندان علیه نظام‌های فئودالی و استبدادی و فقدان فرصت‌های اقتصادی اعتراض کردند. در پایان همان سال، نیروهای وضع موجود، موفق به بازپس‌گیری زمام قدرت شدند و به نظر می‌رسید همه آن قیام‌ها نابود شده است، اما چیزی تغییر کرده بود. تابوها شکسته شده بود و در دهه‌های بعدی، پیشرفت‌های فناوری گسترش ایده‌های جدید را ممکن کرد. زمان کوتاهی بعد از این اتفاقات بود که فئودالیسم از بین رفت، ارزش‌های لیبرال و دموکراتیک طرفدار پیدا کردند، زنان حقوق بیشتری به دست آوردند و سیستم‌هایی اقتصادی پدید آمد که می‌توانست بهره‌وری را افزایش دهد، نرخ رشد را بالا ببرد و استانداردهای زندگی را بهبود بخشد. به‌تدریج روند مشابهی در جهان عرب اتفاق می‌افتد؛ چراکه شهروندانی (به‌ویژه جوانان) که به دولت خود اعتماد ندارند به دنبال جایگزین‌کردن اطلاعات و راه‌های جدید برای بقای اقتصادی هستند. تاکنون دولت‌ها تا حد زیادی این تغییرات را نادیده گرفته‌اند که بازتابی از قطع ارتباط آنها با شهروندان‌شان است. بااین‌حال، چشم‌پوشی از این امر به‌زودی غیرممکن خواهد شد. همه اینها در زمانی اتفاق می‌افتد که توسعه مهم دیگری در جریان است: با توجه به کاهش شدید قیمت انرژی در دو سال گذشته، سیستم رانتی مبتنی بر نفت، به‌سرعت در حال افول است. عربستان سعودی به ‌طور خاص مجبور شده است به سمت یک مدل اقتصادی حرکت کند که تأکید آن روی سرمایه‌گذاری و بهره‌وری به ‌عنوان پیش‌برنده رشد اقتصادی است. کشورهای دیگر منطقه هم مجبور خواهند شد یا نظام اقتصادی خود را اصلاح کنند یا با خشم رو به رشد شهروندان خود مواجه شوند. یکی از عناصر مهم استراتژی اصلاحات اقتصادی، فناوری خواهد بود. درحال‌حاضر، 240 ‌میلیون عرب (اکثرا جوانان) از طریق تلفن همراه خود به اینترنت دسترسی دارند و براساس برآوردها تا سال 2020 همه جوانان عرب به اینترنت متصل خواهند شد. فناوری ایجاد و به‌اشتراک‌گذاری دانش را تسهیل می‌کند، آن‌هم در منطقه‌ای که در تاریخ در این زمینه عقب بوده است. این به این معنا نیست که تکنولوژی نوش‌داروی منطقه است. داعش هم از فناوری استفاده می‌کند، اما در راهی شیطانی؛ برای پخش تبلیغات مخوف و جذب اعضای جدید. اما فناوری می‌تواند به پیشرفت اجتماعی و اقتصادی جهان عرب سرعت بخشد. امروزه هیچ کشوری نمی‌تواند بدون توسعه نهادهای مؤثر و معتبر، ایجاد سیستم توازن سیاسی و کنترل روی تصمیم‌گیری رشد کند. این عناصر برای توانمند‌کردن کشورها در راستای ارائه زندگی با‌کیفیت به شهروندانشان ضروری هستند. به مرور زمان، جهان عرب همه اینها را به دست می‌آورد. در‌حالی‌که جامعه جهانی بر روی داعش متمرکز شده‌اند، بسیاری از اعراب به دنبال بهبود زندگی خود هستند و دولت‌های عرب باید آنها را تشویق کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.