|

دستمزدهاي تئاتر در گفت‌وگو با ابراهيم‌زاده، آدينه و معجوني

بلاتكليفي آفت است

عسل عباسيان: با رواج تئاتر خصوصي و فزوني سالن‌هاي خصوصي در هر گوشه شهر، در سال‌هاي اخير رفته‌رفته سايه حمايت‌هاي دولتي از سر تئاتر نيز برداشته شده و اين رويداد، معايب و محاسني را در پروسه تغيير مناسبات اقتصادي تئاتر رقم زده است. مدت‌هاست دستمزد بازيگران و ديگر عوامل يك تئاتر، نه بر اساس قراردادهاي تيپ، كه با توافق بين عوامل و كارگردان، يا تهيه‌كننده تعيين مي‌شود. رقمي كه بين بازيگران و عوامل توافق مي‌شود نيز به زمان اجرا، سالن، عوامل، متن و... بستگي دارد. قرارداد تيپ با رواج تئاتر خصوصي ديگر وجود ندارد، چون تئاتر ديگر حمايت دولتي ندارد و صددرصد متكي بر فروش گيشه است. در ادامه به بررسي شيوه و قاعده‌اي كه درحال‌حاضر بازيگران تئاتر بر اساس آن دستمزد دريافت مي‌كنند پرداخته‌ايم.

گلاب آدينه: تكليف بايد معلوم باشد گلاب آدينه، بازيگر پيش‌كسوت تئاتر كه از سال‌هاي دهه 50 و 60 با نمايش‌هايي چون «مرگ يزدگرد» و «سلطان مار» روي صحنه تئاتر هنرآفريني كرده و اين شب‌ها نيز در نمايش «بيوه‌هاي غمگين سالار جنگ» به ايفاي نقش مي‌پردازد، در پاسخ به اين پرسش كه «باتوجه به سابقه و تجربه شما، فكر مي‌كنيد نحوه پرداخت دستمزد بازيگران در يك گروه تئاتر بايد به چه صورت باشد؟» توضيح مي‌دهد: «مثل هر شغل ديگري، به نظر من قبل از هرچيز بهتر است تكليف اعضاي يك گروه نمايشي با خودشان روشن باشد. چون وضعيت تئاتر و مشكلات و كمبودهايش را همه دست‌اندركاران مي‌دانند بنابراين با شروع يك نمايش، هركس دستمزدي را كه براي خودش متصور است، پيشنهاد مي‌دهد و كارگردان مي‌پذيرد يا نمي‌پذيرد و راه دوم اين است كه همگي به معناي واقعي، رفاقتي كار كنند و در انتها هركس سهمي نصيبش شود. بسيار ديده شده عوامل كار مبلغي در ذهنشان هست و حتي پيشنهاداتي مي‌دهند و بعد از اتمام كار وقتى مي‌بينند همكارشان دستمزدى بيشتر گرفته، پشيمان مي‌شوند و اختلاف به وجود مي‌آيد. اگر افراد به كارگردان يا تهيه‌كننده اعتماد ندارند از همان ابتدا نبايد وارد اين بازي شوند. بلاتكليفي آفت است». وقتي از آدينه مي‌پــرسيم «شما كدام راه را انتخاب مي‌كنيد؟» پاسخ اين است: «به قول ديالوگ نمايشي كه الان در حال اجراي آن هستم (بيوه‌ها...) پرواضح اسـت كــه راه اول را انتــخاب مي‌كنم و كــاري به شرايط توليد و ديگر اعضاي گروه ندارم. من با درنظرگرفتن همه شرايط، دستمزدي براي خودم مشخص مي‌كنم. اگر گروه توانايي پرداخت آن را داشته باشد، حتما همكاري مي‌كنم وگرنه بسيار محترمانه از هم خداحافظي مي‌كنيم. آيا اين بهتر نيست؟» و باز تأكيد مي‌كند: «بلاتكليفي آفت است». اما آدينه با قراردادهاى تيپ كه پيش از اين رايج بود، چقدر موافق است؟ «اصلا موافق نيستم چون موارد بسيار زيادي ديده شده كه در اين قراردادها براي افرادي كه چهره‌هاي شناخته‌شده تلويزيون و... هستند استثنائاتي قائل شده‌اند و دستمزدهاي بالاتري نسبت به بقيه اهالى تئاتر به آنها داده شده و در نتيجه ديگران احساس اجحاف و تبعيض كرده‌اند. با توجه به اينكه هر كارگرداني حق دارد از هر چهره‌اي در كارش استفاده كند و وقتي يك چهره شناخته‌شده مي‌آيد، به صرف اينكه اولين حضورش در صحنه است، بعيد به نظر مي‌رسد كه حاضر باشد حداقلِ دستمزدِ قرارداد تيپ را بگيرد؛ كارگردان هم نمي‌تواند به او چنين پيشنهادي كند. يادم هست اوايلي كه قرارداد تيپ اجرا شد، يكي از همكارانم وقتي متوجه شد فلان بازيگر، دوبرابر او دستمزد گرفته، باور كنيد از عصبانيت به آستانه انفجار رسيده بود! اين يك نمونه بود كه من ديدم و بعد دعواي مفصلي بين او و كارگردان در گرفت. من فكر مي‌كنم نظير اين پيشامدها در گروه‌ها زياد رخ داده». ابراهيم‌زاده: مرز تئاتر آماتور و حرفه‌اي نامشخص است سيروس ابراهيم‌زاده، كارگردان و بازيگر پيش‌كسوت تئاتر و سينماي ايران كه تجربه بازي در نمايش‌هايي نظير «اتللو» را از سال‌هاي دهه 40 در كارنامه خود دارد، دستمزد بازيگران در تئاتر را موضوعي اساسي و مهم تلقي مي‌كند و در اين‌باره مي‌گويد: «اگر كسي بخواهد به طور حرفه‌اي در تئاتر كار كند، بايد درآمدي ثابت و مكفي داشته باشد. گرچه من معتقدم تا وقتي حدومرز تئاتر حرفه‌اي و آماتور مشخص نشده، وضعيت دستمزدها در تئاتر هم بلاتكليف است. مناسبات امروز اقتصاد تئاتر، به‌شدت برايم گنگ است. تئاترها ديگر هيچ كمك دولتي‌اي ندارند، حتي در سالن‌هاي دولتي! معلوم نيست چه كسي براي تئاتر پول مي‌آورد و چه كسي از تئاتر پول مي‌برد! اما عشق و علاقه و استواري جوان‌هاي تئاتري پيداست. از سويي سيل علاقه‌مندان تئاتر را مي‌بينيم كه چراغ تئاتر را روشن نگاه داشته‌‌اند و براي آن هزينه مي‌كنند. جوان‌هايي هم هستند كه به نيت اينكه در تئاتر ديده شوند، حتي از جيبشان براي بازي در تئاتر خرج مي‌كنند! بنابراين درباره اين قشر دستمزد معنا ندارد. از سوي ديگر موضوع دستمزد ستاره‌هاي سينما كه به تئاتر كوچ مي‌كنند و مخاطب هم دارند و دستمزد بالا مي‌گيرند مطرح است. اين افراد حتما قراردادهاي توافقي دارند و بر اساس آن دستمزد مي‌گيرند». ابراهيم‌زاده به مقايسه نحوه پرداخت امروزي دستمزد بازيگران با سال‌هاي نخست فعاليت خود مي‌پردازد: «پيش‌ترها معمولا قراردادي منعقد نمي‌شد و ما در يك نقش تمرين مي‌كرديم و براي دوران تمرين دستمزدي نمي‌گرفتيم اما وقتي روي صحنه مي‌رفتيم، هفته‌اي يك‌بار حقوق مي‌گرفتيم كه اين دستمزدها از شبي چهار يا پنج تومان شروع مي‌شد و بسته به سابقه و نقش و... بالاتر مي‌رفت. اولين قراردادي كه در تئاتر بستم، در سال 1334 با زنده‌ياد مصطفي اسكويي بود؛ در تئاتر آناهيتا براي بازي در نمايش «اتللو» از قرار شبي 15 تومان، كه يك‌ماهش مي‌شد 450 تومان. البته در كمال تأسف، آن تئاتر فروش خوبي نكرد و اسكويي نتوانست دستمزدها را بدهد». با اين اوصاف، به نظر مي‌رسد از گذشته دستمزدها در تئاتر متكي به درآمد و فروش يك نمايش بوده. معجوني، گله‌مند از قرارداد تيپ محمدحسن معجوني، بازيگري كه كارگردان هم هست و گروه تئاتر ليو را اداره مي‌كند، همچون آدينه دلِ خوشي از قراردادهاي تيپ ندارد. مي‌گويد: «قراردادهاي تيپ بي‌فايده بود و سقفي تعيين مي‌كرد كه بازيگرِ تازه‌كار هم مي‌توانست در چند سال آن سقف را پر كند و دستمزدش با كسي مثل من كه فقط سالي يك كار مي‌كنم برابري كند، درواقع اين قراردادها مشكلي اساسي داشتند. بازيگري تازه‌كار مي‌توانست با حضور در كارهاي متعدد به سقف قرارداد برسد، در حالي كه دستمزد ما از اول منطبق با سقف قرارداد بود و در اين سال‌ها هيچ تغييري هم در دستمزدمان ايجاد نمي‌شد». معجوني به مقايسه وضعيت پيشين و وضعيت كنوني مي‌پردازد و وضع موجود را چنين ارزيابي مي‌كند: «امروز دستمزد با توافقي بين گروه بازيگران و مدير توليد تعيين مي‌شود. البته حالا هم تعيين دستمزد قواعدي دارد، اما هر بازيگري مي‌تواند مبلغ مورد نظرش را پيشنهاد بدهد و گروه اجرايي آن را بپذيرد يا نپذيرد. مزيت وضع كنوني نسبت به قراردادهاي تيپ اين است كه ديگر لازم نيست آدم‌ها تندتند بخواهند بازي در هر پروژه‌اي را بپذيرند تا پرونده‌شان را قطورتر كنند و براي رسيدن به سقف دستمزد مسابقه دهند. با اين روش جديد،‌ انصاف رعايت مي‌شود و تكليف آدم‌ها معلوم‌تر است». كارگردان «ستوان اينيشمور» و بازيگر «سالگشتگي» البته آفتي را براي اين شيوه تازه نيز برمي‌شمرد: «محدويت‌ تعداد اجراها به‌خاطر سازوكار و برنامه‌ريزي سالن‌ها، بعضي تئاترها را مي‌تواند دچار مشكل كند. چون وقتي نمايشي خوب مي‌فروشد، صرفا به خاطر مهلتي كه صاحب سالن تعيين كرده مجبور است اجرا را تمام كند اما اگر اين مهلت، محدود نبود تئاترها مي‌توانستند درآمدزايي به‌صرفه‌تري داشته باشند». چالش پرداخت عادلانه دستمزد در تئاتر، همان‌طور كه گلاب آدينه گفت بيش از هرچيز به ‌بلاتكليف‌نبودن گروه‌هاي تئاتري و بازيگران تئاتر برمي‌گردد؛ شايد به همين خاطر است كه روزي قرارداد تيپ وضعيتي نامطلوب را رقم مي‌زند، و روزي ديگر قراردادهاي توافقي، يا حتي گاهي كمك‌هاي دولتي اعتراض عده‌اي را به همراه دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.