بازنمایی مجازی و رسانهای یک قتل
زهرا صبورنژاد
یکی از مباحث مهمی که درباره قتل ستایش قریشی، کودک ششساله افغانستانی، اهمیت دارد، بازنمایی مجازی و رسانهای از این قتل است. سؤال اصلی دراینباره این است که چرا این حادثه موردتوجه گروههای متنوع اجتماعی قرار میگیرد؟ پاسخ ابتدایی به این پرسش میتواند این باشد این حادثه چندان سخت است که وجدان اجتماعی جامعه را به درد میآورد و بههمیندلیل افراد مختلف نسبت به آن واکنش نشان میدهند. این پاسخ اگرچه درست است، اما کافی به نظر نمیرسد. جواب دیگری که میتوان به این پرسش داد، این است افراد یک جامعه هر یک برای خود دغدغههای اجتماعی دارند که صفحات آنها در شبکههای اجتماعی و مجازی میتواند این دغدغهها را نشان دهد. ازاینرو قتل ستایش نیز برای کاربران با دغدغه فضای مجازی، یکی از موضوعاتی بود که باید نسبت به آن واکنش نشان میدادند. با وجود این، این پاسخ نیز نمیتواند کامل و کافی باشد. اگرچه ممکن است افراد به فراخور دغدغههای اجتماعیشان نسبت به یک حادثه واکنش نشان دهند، اما هیچ راهی برای تشخیص این موضوع وجود ندارد که خود این دغدغه چگونه ایجاد شده است. ممکن است یک موضوع به این دلیل تبدیل به دغدغه شده باشد که افراد بسیار زیادی به آن بهعنوان یک دغدغه نگاه کرده باشند. بههمیندلیل میتوان گفت اینکه چه موضوعاتی در فضاهای مجازی تبدیل به دغدغههای افراد میشود، خود تحتتأثیر گردش اطلاعات است. معتقدم پاسخ به این سؤال را میتوان با مفهوم «لحظات آزادسازی»، مانوئل کاستلز، نظریهپرداز جامعه شبکهای و نویسنده کتاب «شبکههای خشم و امید»، داد. برای این منظور ابتدا لازم است این مفهوم توضیح داده شود. ازسوی دیگر، باید این موضوع مورد بحث قرار گیرد که چگونه اخبار حوادث به لحظات آزادسازی تبدیل میشوند. لحظات آزادسازی مفهومی است که کاستلز از آن برای توضیح شیوه ساماندهی جنبشهای اجتماعی استفاده میکند. برای مثال خبر خودسوزی فردی در تونس، چنان مورد توجه رسانههای مجازی قرار گرفت که منجر به جنبشی شد که رسانههای مجازی در آن نقش اصلی را داشتند. با این مثال میتوان گفت لحظه آزادسازی زمانی اتفاق میافتد که در یک جامعه مسائل حلنشده اجتماعی وجود داشته باشد و شبکههای اجتماعی این فرصت را در اختیار افراد قرار میدهند تا این مسائل حلنشده امکان بروز پیدا کنند. البته لحظه آزادسازی میتواند موقت باشد، مانند موجهایی که در فضاهای مجازی شاهدش هستیم یا میتواند ادامهدار باشد و همانطور که درباره تونس و سایر کشورهای عربی صادق بود، تبدیل به جنبشی فراگیر و اجتماعی شود و تغییرات اساسی را رقم بزند. در ایران این لحظات آزادسازی زیاد اما موقت هستند و عموما تبدیل به تغییری نمیشوند. با این توضیح باید سراغ بحث دیگری بروم و آن اینکه اخبار حوادث در ایران بهترین فرصت برای لحظات آزادنویسی در ایران هستند. دلیلش را باید در خود ژانر این قالب مطبوعاتی جستوجو کرد. در دهه 70 ژانری در حادثهنویسی ایجاد شد که هنوز هم در مطبوعات ادامه دارد. در این ژانر، حوادث در قالب داستانهایی روایی با ادبیاتی احساسی و رمانتیک به مخاطبان عرضه میشد. این ادبیات رمانتیک و داستانگونه صفحات حوادث تا جایی پیش رفت که حتی بر داستانهای عامهپسند نیز تأثیر گذاشت. به شکلی که دیگر وقتی کسی میخواست داستان عامهپسندی را منتشر کند، برای فروش بیشتر بر جلد اثر حک میکرد: «براساس داستانی واقعی»! ازسوی دیگر، بهطورکلی اخبار حوادث نسبت به سایر متون مطبوعاتی به زبان مردم نزدیکتر است و این باعث بالاتررفتن مخاطبان آنها شده است. بهطوریکه امروز برخی از روزنامههای کشور که ضمیمه حوادث دارند، در روزهایی که این ضمیمه منتشر میشود، فروش بیشتری را تجربه میکنند. همه دلایلی که اخبار حوادث را تبدیل به موضوعی جذاب برای مخاطب میکند، میتواند بر اینکه حوادث تبدیل به خوراک یکی از موجهای فضای مجازی شود، هم اثرگذار باشد. ازاینرو حوادث با زبان قابل فهم و قصه تأثربرانگیزشان، بهسرعت تبدیل به لحظه آزادسازی میشوند و ازطریق این حوادث، کاربران میخواهند به بیان سایر مسائل حلنشدهشان بپردازند. موجی که در پی قتل ستایش ایجاد شد، یکی از این لحظات آزادسازی برای ملت ایران بود که البته تأثیرات مثبتی هم داشت مثل اینکه باعث ایجاد نوعی همدلی میان ایرانیان با خانوادههای قربانیان شد اما شکلگیری موجی که در آن هم، هشتگ «من ستایش هستم» قابل مشاهده بود و هم حملات کاربران به صفحه شخصی امیر، قاتل ستایش، نشان میدهد، تأثیرات این اتفاق چیزی بیشتر از یک ابراز همدردی بوده است. با وجود این، نباید بهاشتباه فکر کرد این لحظات آزادسازی منجر به حل مسائل و مشکلات جامعه خواهد شد. اگر این لحظات آزادسازی در قالب موجهایی که در فضای مجازی ایجاد میکنند، میتوانست بر مسائل جامعه مؤثر باشد، نباید شاهد اینهمه ناکامی در فضای مجازی میبودیم. امروز به صفحه شخصی هر فردی از هر قشر اجتماعیای که سر بزنید، سرشار از ناکامی است. روشنفکر، محصل، بازاری، خانهدار و همهوهمه در صفحات شخصیشان با ابراز انواعواقسام نارضایتیها، نوعی ناکامی را از خود بروز میدهند. این در حالی است که میتوان از لحظات آزادسازی استفاده کرد و با کشاندن مسائل و مشکلات اجتماعی به فضای واقعی و تلاش برای حل آنها، این ناکامیها را از بین برد. مسئله اینجاست تا زمانی که این لحظات آزادسازی نادیده گرفته شود و بهایندلیل به موجهای دائمی و زودگذر فروکاسته میشود، ناکامی همچنان ادامه پیدا خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.