|

درباره هم‌گرایی- واگرایی علوم و فناوری‌ها

چرخه بی‌پایان کشف و ابداع

مسعود زمانی. معاون توسعه کسب‌وکار شرکت نوآوران فناوری‌های هم‌گرای شزان

به‌تازگی «روکو» در مقاله‌ای، کوشیده تبیینی برای هم‌گرایی- واگرایی علوم و فناوری‌ها ارائه کند. به روایت ایشان، واگرایی یک علم- فناوری امری طبیعی است و در نتیجه به ارائه تبیین‌های نزدیک‌تر به واقع و فناوری‌های کارآمدتر نیاز است. او می‌گوید این فرایند ریشه در روش کارکرد مغز دارد. او بر این باور است که کشف علمی و ابداع فناورانه در حوزه‌های مختلف به شکل منسجم اما غیریکنواخت تکامل می‌یابد. این فرایند به هم‌گرایی علمی، یکپارچگی فناورانه و واگرایی دانش و قابلیت‌ها در حوزه‌های جدید منجر می‌شود. این چرخه موجب هم‌افزایی شده که به ابداع و کشف بعدی منجر خواهد شد. چرخه هم‌گرایی- واگرایی یک روند معمولی در توسعه علم و فناوری است. این چرخه شامل چهار مرحله است؛ (A) هم‌گذاری خلاقانه از مشارکت‌های حوزه‌های متعدد به سمت ایده‌ها یا مفاهیم جدید هدایت می‌شود، (B) یکپارچگی سیستمی به سمت یک هم‌گذاری یا اختراع جدید برای نیازهای مشخص هدایت می‌شود، (C) بروندادهای ابداع فناورانه به سمت محصولات و قابلیت‌های کاربردی جدید هدایت می‌شود و (D) پیامدهای زایشی‌ای که به راه‌حل‌هایی که قبل از آن امکان‌پذیر نبودند و فواید، ابزارها و قابلیت‌های کاربردی جدید را فراهم می‌کنند، منجر می‌شوند. هر چرخه و هر مرحله در اصل، یکدیگر را در یک الگوی رشد شبه‌نمایی دنبال می‌کنند. این فرایند در اصل از عملکرد مغز انسان برای حل مسئله سرچشمه گرفته است و در خدمت انسان برای برآوردن نیازهای معرفتی و غیرمعرفتی است. دکتر «علی پایا» در این زمینه می‌گوید باید توجه داشت آنچه که «روکو» به آن پرداخته، توضیحی با ذکر جزئیات بیشتر از همان نکته‌ای است که از قرن‌ها پیش بر فیلسوفان و عارفان و اصحاب نظر (البته بر هر یک در حد ظرفیت‌های معرفتی زمانه خود) شناخته شده بوده و از آن با عنوان کلی «وحدت در کثرت و کثرت در وحدت» یاد می‌کردند. البته نظر فیلسوفان و عارفان، به جاری‌بودن این اصل در کل عالم وجود بود، اما فیلسوفان علم از «دیوید هیوم» و «استوارت میل» در قرن نوزدهم تا «تولمین» و «آگاسی» در قرن بیستم و حتی تا فیلسوف- مورخ علم آماتوری نظیر «آرتور کوستلر» و بسیاری دیگر از صاحب‌نظران در حوزه علوم و دانش‌ها، به این نکته توجه داشته‌اند که ظهور رشته‌های تازه از ترکیب و تلفیق رشته‌های موجود و سپس رشد و تحول این رشته‌ها و سربرآوردن رشته‌های جدیدتر از دل آنها، الگویی است که عمری به درازای تاریخ معرفت دارد. اما البته در قرون جدید و به‌خصوص از قرن بیستم به این‌سو، با ارتباط نزدیک‌تر میان علم و تکنولوژی، این فرایند شتابی به‌مراتب چشمگیرتر پیدا کرده است؛ شتابی که به‌کلی در تاریخ گذشته بشر بی‌نظیر و بی‌مانند است. تحولات تازه موجب شده است که اینک نه‌تنها در قلمرو معرفت و دانش به تحقیقات بنیادی صرف و تحقیقات ناظر به کاربردها توجه شود که در حوزه تکنولوژی‌ها نیز تحقیقات بنیادین و تحقیقات مهندسی از هم تفکیک شوند و برای هر یک، حساب جداگانه‌ای گشوده شود. در همه این زمینه‌ها، تحولات به شیوه‌ای برهم‌افزا در جریان است، به این معنی دائما «مسائل» و نیز «راه‌حل‌ها» و «رویه‌ها و تکنیک‌ها» از حوزه‌ای به حوزه دیگر «سرریز» می‌شوند. درجه این ارتباطات برهم‌افزا چنان زیاد است که در زمانه کنونی، حتی تصور اینکه محققی بتواند به شیوه‌ای غیر از شیوه‌های مرسوم «بین‌رشته‌ای» «فرا‌رشته‌ای» و «چندرشته‌ای» کار پژوهش را به‌تنهایی، به‌گونه‌ای واجد اعتبار و محتوا به انجام برساند، دشوار است. عدم اطلاع محققان از حوزه‌های دیگر کار پژوهش را برای آنان بسیار دشوار خواهد کرد. اما نکته‌ای که درباره توضیح «روکو» باید مورد توجه قرار داد، این است که صرف‌نظر از بیان تازه او در توضیح امری که از دیرباز شناخته شده بود، چنین نیست که ارتباطات پیچ‌درپیچ کنونی میان شعبه‌های مختلف معرفتی و تکنولوژیک، منجر به آن شده باشد که برای حل مسائل و دستیابی به نظریه‌های بدیع برای موضوعات واجد محتوا (و نه پیش‌پاافتاده)، راه‌حل‌های مکانیکی یا آلگوریتم‌وار پیدا شده باشد. ارائه راه‌حل‌ها و نظریه‌های بدیع، در گرو تعامل شماری از عوامل است و در غیاب هر یک از آنها، شانس دستیابی به راه‌حلی بهینه بسیار کاهش می‌یابد. این عوامل از جمله عبارتند از معرفت پیشینی مناسب محقق یا محققان. مقصود از معرفت پیشینی مناسب، معرفتی است متناظر با مسئله موردبررسی؛ اهتمام نظام‌مند محقق یا محققان برای یافتن راه‌حل که این امر مستلزم تعامل مستمر آنان با مسئله موردنظر است. فراهم‌بودن شرایط محیطی از حیث تراز معرفتی و امکانات تکنیکی (از جمله دستگاه‌ها و ماشین‌ها و نیز قوانین و مقررات) و بالاخره عنصر شانس و اقبال. با تجمیع این عوامل، احتمال توفیق محقق یا محققان برای دستیابی به راه‌حل یا نظریه مناسب افزایش می‌یابد اما قطعیت پیدا نمی‌کند. ابداعات و ابتکارات (در حوزه نظر و عمل هر دو)، عموما در مواجهه با چالش‌هایی که واقعیت بیرونی پیش‌روی جوامع قرار می‌دهد و در برخی موارد نیز به صورت تصادفی و در حین پیگیری موضوعاتی دیگر تحقق می‌یابند. در زمانه جدید ارتباط و همکاری نزدیک ماشین و انسان برای حل مسائل، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر بوده است. بدون کمک دستگاه‌های تازه، از جمله پردازشگرهای قدرتمند اطلاعات که به آدمی برای دستیابی به الگوهای مدفون در دل خروارها داده بی‌زبان کمک می‌کنند، حل بسیاری از مسائل امکان‌پذیر نبود. به‌عنوان‌مثال، زمانی که دانشمندان در مرکز سرن کار شکار ذره بوزن هیگز را آغاز کردند، اگر می‌خواستند محاسبات مربوط به شناسایی ذراتی که از تصادم ذرات بنیادین در داخل شتابگر تولید شده بودند را بدون استفاده از پردازشگرهای قدرتمند و کامپیوتر‌های پرسرعت به انجام برسانند، به صدها سال زمان نیاز داشتند. نکته دیگری که باید در مورد مدل «روکو» مورد تأکید قرار داد، اینکه هرچند الگوی «کثرت در وحدت و وحدت در کثرت» دائما به‌گونه یک مارپیچ بالارونده در سطوح بالاتر و بالاتر تکرار می‌شود، اما وحدت زیرین بنیادی که در هر مرحله حاصل می‌شوند، از حیث درجه گستردگی فراخ‌تر می‌شوند و الگوهایی فراگیرتر برای تبیین با استفاده از حداقل متغیرها فراهم می‌آورند. درهمان‌حال در تراز کثرت نوظهور، ارائه مدل‌های وحدت‌بخش برای فهم تنوع و پراکندگی‌های مشهود در تراز مورد بحث، اجتناب‌ناپذیر است زیرا تنها در پرتو دستیابی به این قبیل الگوهای وحدت‌بخش، ولو در تراز هر دیسیپلین تازه است که امکان شناخت میسر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.